ধৰ্ম-বিশ্বাস নে শক্তি, আধ্যাত্ম নে ৰাজনীতি
ইংলেণ্ডত ৰজাও আছে, অলিখিত পৰম্পৰা অনুসৰি চলি অহা সংবিধানো আছে, নিৰ্বাচিত সংসদো আছে, প্ৰধানমন্ত্ৰী আৰু মন্ত্ৰীসভাও আছে৷ তাত ব্যক্তিগত খণ্ডৰ উদ্যোগ-প্ৰতিষ্ঠানো আছে, ৰাজহুৱা খণ্ডৰ পৰিবহণ ব্যৱস্থা আৰু স্বাস্থ্যসেৱাও আছে৷ এই সকলো একেলগে থকাৰ পাছতো ইংলেণ্ড চলি আছে৷ অমুকটো বনাম তমুকটো, হয় এইটো নহ’লে সেইটো– চিন্তা বা ধ্যান-ধাৰণাৰ এই ধৰণটোৱে মানুহক গোড়া-চৰমপন্থী অৱস্থানলৈ ঠেলি দিয়ে৷ দুয়োটা পক্ষত অৱস্থান লোৱাসকলৰ মাজত সংঘাত-সংঘৰ্ষৰ সৃষ্টি কৰে৷ চিন্তা বা ধ্যান-ধাৰণাৰ আন এটা ধৰণ হ’ল–অমুকটোও আছে, তমুকটোও আছে, এইটোও আছে, সেইটোও আছে, পৃথিৱীখনত দুয়োটাৰ বাবে ঠাই আছে আৰু দুয়োটাৰ মাজত বিৰোধ থাকিলেও দুয়োটাই সহাৱস্থান কৰিব পাৰে৷ কিন্তু মানুহে নিজৰ ধাৰণাটোৰ বাবে সাধাৰণ তৰ্কৰ পৰা বিশ্বযুদ্ধলৈ কৰিব পাৰে৷ বেছিভাগ ক্ষেত্ৰতে বিৰোধৰ কাৰণটো বাস্তৱ বস্তু এটা নহয়, বিৰোধৰ কাৰণ হয় মনে গঢ়া ধাৰণা বা কাহিনী কিছুমানহে৷ মাটি এডোখৰ আছে, মাটিডোখৰৰ অস্তিত্ব কেতিয়াও বিৰোধৰ কাৰণ নহয়, বিৰোধৰ কাৰণ হয় মাটিডোখৰৰ কোনখিনি মোৰ, বা মাটিখিনিৰ কোনখিনি মোৰ দেশৰ তাক লৈহে৷ মাটিৰ মালিকীস্বত্ব মানুহে গঢ়ি লোৱা ধাৰণা এটা মাত্ৰ৷ একেদৰে আদৰ্শ, বিশ্বাস, ইজ্ম বা বাদ আদিও মানুহে গঢ়ি লোৱা ধাৰণা, তাৰ কোনো বস্তুগত অস্তিত্ব নাই আৰু এইবোৰৰ বাবে মানুহে অলেখ যুদ্ধত অৱতীৰ্ণ হৈছে, অলেখ মানুহক মানুহে হত্যা কৰিছে৷
ধৰ্ম আৰু ৰাজনীতিক সুকীয়াকৈ ৰাখিব লাগে বুলি থকা ধাৰণাটো আধুনিক মানুহে গঢ়া কাহিনী৷ ধৰ্ম-ৰাজনীতি-ক্ষমতা সদায়েই একাকাৰ হৈ আছিল, এতিয়াও আছে৷ খ্ৰীষ্টান ধৰ্মৰ ধৰ্মাধিকাৰ পোপসকল এসময়ত নিজেই সম্ৰাট আছিল আৰু সমস্ত ৰাজনৈতিক অধিকাৰো তেওঁলোকৰ হাততেই আছিল৷ ইছলামৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰ ক্ষমতা আৰু ধৰ্ম একেটাই বস্তু৷ ধৰ্মদ্ৰোহ আৰু ৰাষ্ট্ৰদ্ৰোহ ইছলামৰ বাবে একে৷ বেদ-বেদান্ত, ব্ৰাহ্মণ-উপনিষদেেৰ ৰামায়ণ-মহাভাৰতৰ পৰম্পৰাৰে গঢ়ি উঠা হিন্দু ধৰ্মৰো ধৰ্মাধিকাৰীসকলে সদায়েই ৰাষ্ট্ৰ ক্ষমতাৰ অংশীদাৰ হৈ আহিছে৷ ধৰ্ম আৰু ধৰ্মগুৰুসকলে ৰজাৰ উপদেষ্টাৰ ভূমিকা পালন কৰি আহিছে আৰু উপদেষ্টাৰূপে নিজেও প্ৰচণ্ড ৰাজনৈতিক ক্ষমতাৰ অধিকাৰী হৈছে৷ ৰাষ্ট্ৰৰ ধৰ্মনিৰপেক্ষতা এটা আধুনিক ধাৰণা, যিটো প্ৰধানকৈ আধুনিক কালত উদাৰবাদী গণতন্ত্ৰবোৰে আঁকোৱালি ল’বলৈ চেষ্টা কৰিছে৷ উদাৰবাদী গণতন্ত্ৰই নাগৰিকৰ ধৰ্ম-আচৰণৰ ওপৰত কোনো বাধা আৰোপ নকৰে, সকলো ধৰ্মৰে সহাৱস্থানত বিশ্বাস কৰে, কিন্তু ৰাষ্ট্ৰই নিজে কোনো ধৰ্মৰ মুকলিকৈ পৃষ্ঠপোষকতা নকৰে৷ কিন্তু পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ পুৰণি ২০০ বছৰ পাৰ কৰা আমেৰিকাৰ ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে এতিয়াও বাইবেল চুই শপত গ্ৰহণ কৰে৷ আমেৰিকাৰ টকাবোৰত In God we trust- অৰ্থাৎ আমি ভগৱানৰ প্ৰতি বিশ্বাস ৰাখোঁ বুলি লিখা থাকে আৰু এইটো নিয়ম ১৯৫৫ চনতহে প্ৰণয়ন কৰা হৈছে৷ ডলাৰৰ নোটত এইদৰে লিখাৰ পাছতো আমেৰিকা এখন খ্ৰীষ্টান ৰাষ্ট্ৰ হৈ যোৱা নাই৷ অৰ্থাৎ খ্ৰীষ্টান ধৰ্মৰ প্ৰতি বিশ্বাস আৰু ধৰ্মনিৰপেক্ষতা একেলগে সহাৱস্থান কৰি আছে৷ ধৰ্মৰ ক্ষেত্ৰত কট্টৰ স্থিতি গ্ৰহণ কৰে কমিউনিষ্টসকলে, কাৰণ তেওঁলোকে নিজৰ ইজ্ম বা বাদ বা ধাৰণাটোক– যিটো কোনো মাটি এডৰা বা গছ এডালৰ দৰে কোনো বাস্তৱ ‘বস্তু’ নহয়, মানুহে গঢ়া ধাৰণাহে মাত্ৰ তেওঁলোকৰ ইজ্মত বিশ্বাসীসকলৰ অন্তৰত ধৰ্মৰ স্থানত অধিষ্ঠিত কৰিব বিচাৰে৷ সেয়েহে কমিউনিষ্ট শাসন প্ৰতিষ্ঠা হোৱা দেশত কট্টৰ ধৰ্মবিৰোধ দেখা যায়, বা আন ভাষাত তাত ৰাষ্ট্ৰ আৰু কমিউনিজ্ম একাকাৰ হৈ পৰে বাবে তাত ধৰ্মৰ প্ৰতি চৰম অসহিষ্ণুতা প্ৰদৰ্শন কৰা হয়৷ তেওঁলোকে ধৰ্ম বা ভগৱানৰ সলনি কমিউনিজ্মৰ প্ৰতিহে বিশ্বাস স্থাপন কৰে৷
ধৰ্ম আৰু ৰাজনীতি সনাপোটকা হৈ থাকে৷ আধুনিক গণতান্ত্ৰিক নিৰ্বাচনী ৰাজনীতি এটা নতুন পৰিঘটনা৷ ধৰ্ম বহু পুৰণি৷ আৰ এছ এছ ১৯২৫ চনত আৰু বিজেপি ১৯৮০ চনত গঠন হৈছিল৷ দুয়োটা কুৰি শতিকাত গঢ় লোৱা সংগঠন৷ হিন্দু ধৰ্মই আৰ এছ এছ, বিজেপি সৃষ্টি কৰিছে আৰু ৰক্ষা কৰি আছে– আৰ এছ এছ-বিজেপিয়ে হিন্দু ধৰ্ম ৰক্ষা কৰি থকা নাই৷ ইছলাম ধৰ্মত বিশ্বাসী চুলতান-বাদশ্বাহৰ দীঘলীয়া শাসন আৰ খ্ৰীষ্টান ধৰ্মত বিশ্বাসী ইংৰাজৰ দুই শতিকাজোৰা শাসন কালতো হিন্দু ধৰ্মই ৰাষ্ট্ৰ ক্ষমতাৰ অধিকাৰী নোহোৱাকৈ নিজকে বৰ্তাই ৰাখিছিল৷ হাজাৰ বছৰ ধৰি বিভিন্ন ৰাষ্ট্ৰৰ ভীষণ নিপীড়নৰ সন্মুখীন হৈও ইহুদীসকলে নিজৰ ধৰ্মক কেৱল জীয়াই নাৰাখিলে, নিজৰ বাবে এখন শক্তিশালী ৰাষ্ট্ৰ নিৰ্মাণ কৰি ল’লে আৰু ইহুদী ধৰ্মৰ ভেটিত এটা শক্তিশালী জাতিও গঢ়ি তুলিলে৷
ধৰ্ম বিশ্বাস আৰু শক্তি–দুয়োটাই৷ গতিকে ধৰ্ম বিশ্বাস ৰাজনৈতিক শক্তিৰ উৎস হ’ব পাৰে আৰু হৈ আহিছে৷ ধৰ্ম আধ্যাত্ম সাধনা আৰু ৰাজনীতি– দুয়োটাই৷ গতিকে ধৰ্মক আধ্যাত্ম সাধনা আৰু ৰাজনৈতিক ক্ষমতা দখল দুয়োটাৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি– ব্যৱহাৰ কৰি থকা হৈছে৷ বাস্তৱটো অতি জটিল৷ আমি হয় এইটো হ’ব, নহ’লে সেইটো হ’ব বুলি ধৰ্ম ধৰ্মৰ ঠাইত আৰু ৰাজনীতি ৰাজনীতিৰ ঠাইত থাকিব লাগে বুলি এটা মানসিক ধাৰণা গঢ়ি ল’ব পাৰোঁ– সেই ধাৰণাত বিশ্বাস স্থাপন কৰিব পাৰোঁ৷ কিন্তু বাস্তৱটো আমাৰ বিশ্বাস মতে নচলে৷ বহু সময়ত বাস্তৱবাদীসকলে বাস্তৱ বুলি বিশ্বাস কৰাটো একোটা মানসিক ধাৰণাহে মাত্ৰ৷