প্ৰজাতন্ত্ৰ দিৱসৰ প্ৰাক্ক্ষণত
১৭৯২ চনত ফৰাচী বিপ্লৱে ৰাজতন্ত্ৰ ওফৰাই আধুনিক কালৰ প্ৰথমখন প্ৰজাতন্ত্ৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল৷ প্ৰজাতন্ত্ৰত প্ৰজাই নিজে নিজকে শাসন কৰে৷ প্ৰকৃততে প্ৰজাই নিজকে শাসন কৰাৰ বাবে শাসক নিৰ্বাচন কৰি লয়৷ গতিকে নিৰ্বাচনৰ জৰিয়তে শাসক নিৰ্বাচিত কৰা গণতন্ত্ৰই হ’ল প্ৰজাতন্ত্ৰ৷ পৃথিৱীৰ ১৫৯ খন সাৰ্বভৌম দেশে নিজৰ নামৰ স’তে ৰিপাব্লিক অৰ্থাৎ প্ৰজাতন্ত্ৰ শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰে৷ গতিকে আজি পৃথিৱীৰ মুঠ ১৯৫ খন দেশৰ সৰহ সংখ্যকেই হ’ল প্ৰজাতন্ত্ৰ৷ সকলো প্ৰজাতন্ত্ৰই সমান পৰিমাণে গণতান্ত্ৰিক নহয়৷ ইক’নকিক্স গ্ৰুপৰ দৰে সন্মানীয় সংস্থাই পৃথিৱীৰ গণতান্ত্ৰিক দেশসমূহৰ এখন সূচী প্ৰকাশ কৰে৷ আৰু গণতান্ত্ৰিক দেশসমূহৰ গণতন্ত্ৰৰ মান অনুযায়ী দেশবোৰক সেই সূচীত স্থান দিয়ে৷ ইক’নমিক্স গ্ৰুপে প্ৰজাতন্ত্ৰ সমূহক চাৰিটা ভাগত ভাগ কৰে– সম্পূৰ্ণ গণতন্ত্ৰ, খুঁত থকা গণতন্ত্ৰ, দুভচীয়া শাসন আৰু স্বৈৰাচাৰী শাসন৷ পৃথিৱীৰ মাত্ৰ ৭.৮ শতাংশ মানুহেহে সম্পূৰ্ণ গণতন্ত্ৰত বাস কৰে, ৩৭.৬ শতাংশ মানুহে খুঁত থকা গণতন্ত্ৰত, ১৪.২ শতাংশ মানুহে দুভচীয়া শাসন প্ৰণালীৰ অধিনত আৰু ৩৯.৪ শতাংশ মানুহে স্বৈৰাচাৰী শাসনৰ অধীনত বাস কৰে৷ এই পৰিসংখ্যাৰ পৰা সিদ্ধান্তত উপনীত হ’ব পাৰি যে পৃথিৱীখন মূলতঃ গণতান্ত্ৰিক নহয়৷ এখন অগণতান্ত্ৰিক পৃথিৱীত কিছু খুঁত থকা হ’লেও গণতান্ত্ৰিক দেশত বাস কৰি থকাসকলক ভাগ্যৱান বুলিব পাৰি৷
কিন্তু পৃথিৱীয়ে সামগ্ৰিকভাৱে গণতন্ত্ৰৰ পৰীক্ষা সফল হৈছে বুলি দাবী কৰিব নোৱাৰে, একৈছ শতিকাৰ চাৰিভাগৰ এভাগ অতিবাহিত হৈছে, কুৰি শতিকাৰ শেষৰ আৰু একৈছ শতিকাৰ আৰম্ভণিৰ সময়ছোৱাই লিবাৰেল গণতান্ত্ৰিক শাসন ব্যৱস্থাৰ বাবে যি আশাৰ বতাৰ কঢ়িয়াই আনিছিল, সেই আশা এতিয়া আৰু সিমান শক্তিশালী ৰূপত অব্যাহত থকা নাই৷ বিশ্বজুৰি পুনৰ স্বৈৰতান্ত্ৰিক শাসন প্ৰতিষ্ঠা হ’বলৈ আৰম্ভ কৰিছে৷ একে সময়তে অৰ্থনৈতিক অসাম্যই এনে তীব্ৰ ৰূপ ধাৰণ কৰিছে যে বহু সময়ত গণতন্ত্ৰই গেৰাণ্টী দিয়া ব্যক্তি স্বাধীনতা অৰ্থনৈতিক বৈষম্যৰ বাবে অৰ্থহীন হৈ পৰিছে৷ কাৰণ ব্যক্তি স্বাধীনতা উপভোগ কৰাৰ বাবে এক নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণৰ অৰ্থনৈতিক সচ্ছলতাৰ প্ৰয়োজন৷ ভাত-কাপোৰৰ মৌলিক প্ৰয়োজন পূৰণ নহ’লে ব্যক্তি স্বাধীনতা অৰ্থহীন হৈ পৰে৷ এমুঠিমান মানুহৰ হাতত সম্পদ গোট খোৱাটো বাধা দিব নোৱৰাটো আৰু সকলোৰে বাবে ভাত-কাপোৰ-কৰ্মসংস্থান নিশ্চিত কৰিব নোৱৰাটো লিবাৰেল গণতন্ত্ৰৰ এক প্ৰধান ব্যৰ্থতা৷
১৯৪৭ চনৰ ১৫ আগষ্টত স্বাধীনতা লাভ কৰাৰ পাছত ভাৰতে নিজৰ বাবে এখন সংবিধান ৰচনা কৰি ১৯৫০ চনৰ ২৬ জানুৱাৰীত সেই সংবিধান গ্ৰহণ কৰিছিল আৰু ভাৰত এখন প্ৰজাতন্ত্ৰত পৰিণত হৈছিল৷ তাৰ পাছত ১৯৫১ চনত ভাৰতত প্ৰথম সাধাৰণ নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত হৈছিল আৰু ভাৰতৰ জনতাই নিজৰ শাসক নিৰ্বাচন কৰিছিল৷ তেতিয়াৰ পৰা শেহতীয়া ২০২৪ চনৰ সাধাৰণ নিৰ্বাচনলৈ ভাৰতৰ জনতাই ৭৭ বছৰত ১৮ বাৰ সাধাৰণ নিৰ্বাচনেৰে শাসক নিৰ্বাচন কৰিছে৷ লগতে ৰাজ্যসমূহৰ বাবেও অলেখ নিৰ্বাচনৰ জৰিয়তে শাসক নিৰ্বাচন কৰিছে৷ ভাৰতে কাইলৈ অৰ্থাৎ চ্ছ জানুৱাৰীত ৭৬ সংখ্যক প্ৰজাতন্ত্ৰ দিৱস পালন কৰিব৷ ১৯৪৭ চনৰ স্বাধীনতাৰ পাছৰে পৰা বিভিন্ন সময়ত ভাৰত বিভিন্ন সংকটৰ মাজেৰে পাৰ হৈ আহিছে৷ ভাৰত এখন কৃষিনিৰ্ভৰ দেশ আৰু ভাৰতৰ কৃষি আকৌ মৌচুমী বায়ুৰ প্ৰভাৱত হোৱা বৰষুণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল৷ মৌচুমীৰ ফলত হোৱা বৰষুণ কম হ’লে ভাৰতৰ কৃষি উৎপাদন ভয়ংকৰ পৰিমাণে হ্ৰাস পাইছিল আৰু ভাৰতত খাদ্যৰ অভাৱে দেখা দিছিল৷ বহু ভাষা, বহু ধৰ্ম, বহু ৰাজ্যৰ দেশখনে নিয়মিতৰূপে নানা সামাজিক-ৰাজনৈতিক সমস্যাৰ সন্মুখীন হৈছিল৷ প্ৰতিটো সংকটৰ কালত বহু বিদেশী পণ্ডিতে ভাৰতখন ভাঙি-ছিঙি যাব বুলি, ভাৰতত গণতন্ত্ৰৰ সলনি স্বৈৰতন্ত্ৰ প্ৰতিষ্ঠা হ’ব বুলি ভৱিষ্যদ্বাণী কৰিছিল৷ কিন্তু সকলো ভৱিষ্যদ্বাণী বিফল প্ৰতিপন্ন কৰি ভাৰত এতিয়াও এখন অখণ্ড আৰু বহু খুঁত থকাৰ পাছতো এখন গণতন্ত্ৰৰূপে বৰ্তি আছে৷ ইয়াৰ বাবে প্ৰথমতে গৰ্ব কৰিব পাৰে ভাৰতৰ সাধাৰণ জনগণে৷ তাৰ লগতে স্বাধীনতাৰ পাছৰ আৰম্ভণিৰ অতি সংকটপূৰ্ণ সময়ছোৱাত ভাৰতত নেতৃত্ব দিয়া নেহৰু-পেটেল-আজাদৰ দৰে নেতাসকলে ভাৰত আজিও এখন গণতান্ত্ৰিক দেশৰূপে বৰ্তি থকাৰ বাবে কৃতিত্ব দাবী কৰিব পাৰে৷
আজি ভাৰতে এখন সম্পূৰ্ণ আৰু প্ৰকৃত গণতন্ত্ৰ বুলি দাবী কৰিব পাৰেনে? ১৯৫০ চনৰ পৰা আমি ক্ৰমাগতভাৱে অধিক গণতান্ত্ৰিক হৈ গৈ আছোঁনে? দুৰ্ভাগ্যবশত এই প্ৰশ্নৰ নেতিবাচক উত্তৰহে পোৱা যায়৷ ১৯৭৫ চনত জৰুৰীকালীন অৱস্থা ঘোষণৰা ফলত ভাৰতৰ গণতন্ত্ৰ গভীৰ সংকটৰ সন্মুখীন হৈছিল৷ এতিয়াও বৰ্তমানৰ বিজেপি চৰকাৰৰ শাসন কালত ভাৰত পৃথিৱীৰ গণতন্ত্ৰৰ সূচীত ক্ৰমান্বয়ে পিছুৱাই গৈ আছে৷ কিছুমানে আনকি ভাৰতক নিৰ্বাচিত স্বৈৰতন্ত্ৰ বুলিও অভিহিত কৰিছে৷ গণতন্ত্ৰ এবাৰ প্ৰতিষ্ঠা হ’লে সি নিজে নিজে বৰ্তি নাথাকে আৰু শক্তিশালী হৈ গৈ নাথাকে৷ গণতন্ত্ৰ ৰক্ষাৰ বাবে ৰাইজে সক্ৰিয় ভূমিকা পালন কৰিব লাগে৷ পাঁচ বছৰত এবাৰ ভোট দিলেই গণতন্ত্ৰত নাগৰিকৰ দায়িত্বৰ ওৰ নপৰে৷ ৰাইজে চকু নাৰাখিলে শাসন ক্ষমতা স্বাভাৱিকভাৱেই স্বৈৰাচাৰী হৈ পৰে, বিশেষকৈ যদিহে স্বৈৰাচাৰী প্ৰৱণতা থকা লোক শাসন ক্ষমতাৰ অধিকাৰী হয়৷
এখন প্ৰজাতন্ত্ৰৰূপে ৭৫ বছৰ অতিক্ৰম কৰা ভাৰতৰ গণতন্ত্ৰৰ ভৱিষ্যৎ নিৰ্ভৰ কৰিব ভাৰত প্ৰজাতন্ত্ৰৰ নাগৰিকৰ সক্ৰিয়তা বা নিস্ক্ৰিয়তাৰ ওপৰত৷