শ্বেডেনফ্ৰইড
প্ৰথমতে যেতিয়া সংবাদ মাধ্যমত শুনা গ’ল যে ৰোগগ্ৰস্ত পিতৃক পুত্ৰই চোৱা-চিটা নকৰিলে, অনুকম্পাৰ এই অভাৱ আৰু পুত্ৰৰ দায়িত্বৰ পৰা আঁতৰি যোৱাৰ বাবে তেওঁক সামাজিক মাধ্যমতো বহুতে সমালোচনা কৰিলে, মানুহে ক্ষুব্ধ হৈ পুত্ৰজনক গালি দিলে৷ কিন্তু পাছত জানিব পৰা গ’ল যে সেই পিতৃয়ে নিজে এদিন পুত্ৰ আৰু মাতৃক পৰিত্যাগ কৰিছিল৷ লগে লগে মানুহৰ সহানুভূতি পুত্ৰজনৰফালে ঢলি পৰিল৷ ৰোগগ্ৰস্ত পিতৃৰ দুখত আমি দয়া অনুভৱ নকৰা হ’লোঁ, আমি তেওঁক অভিশাপ দিলোঁ আৰু বহুতে হয়তো তেওঁৰ দুৰৱস্থাত এক অদ্ভুত আনন্দ অনুভৱ কৰিলে৷ এই মনোভাব শ্বেডেনফ্ৰইড (Schadenfreude) বুলি জনা যায়, য’ত কোনো ব্যক্তিৰ অন্যায়ৰ ফল তেওঁ ভুগিবলৈ বাধ্য হ’লে, মানুহে এক আনন্দ অনুভৱ কৰে৷ হয়তো আমাৰ নৈতিক সিদ্ধান্তবোৰ বহু কাৰকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, ই পৰিৱৰ্তনশীল, সলনি হৈ থাকে৷ আনকি তেওঁ পৰিণতি ভোগ কৰা দেখি মানুহে এক অদ্ভুতধৰণৰ সন্তুষ্টিও অনুভৱ কৰিলে আৰু সামাজিক মাধ্যমত দিয়া মন্তব্যত এই বিষয়ে দৃশ্যমান হ’ল৷ অৱশ্যে, আমি বহু সময়ত প্ৰকৃত সত্য কি নাজানিব পাৰোঁ, কিন্তু যিখিনি তথ্য উপলব্ধ তাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰিয়েই মানুহে সিদ্ধান্ত লয়৷ ঐতিহাসিকভাৱে নৈতিক হিচাপৰ এক অনুভূতি মানুহে সদায় কঢ়িয়াই ফুৰিছে৷ ভাৰতীয় দৰ্শনৰ কৰ্মফলৰ লগত এই শ্বেডেনফ্ৰইডৰ কিছু সাদৃশ্য আছে৷ শ্বেডেনফ্ৰইড এক জাৰ্মান শব্দ৷ Schaden মানে হৈছে অপকাৰ বা ক্ষতি, Freude মানে সুখ৷ অৰ্থাৎ যেতিয়া আমি লোকৰ বেয়া হোৱাটো দেখি সুখ অনুভৱ কৰোঁ, সেয়াই হৈছে শ্বেডেনফ্ৰইড৷ প্ৰাচীন ৰোমত অন্যায়কাৰীসকলক ৰাজহুৱাভাৱে শাস্তি দিয়া হৈছিল, যাৰ ফলত জনসাধাৰণে ন্যায়ৰ প্ৰত্যক্ষ সাক্ষী হোৱাৰ সুযোগ পাইছিল আৰু আনুমানিকভাৱে সেই দৃশ্য দেখি আনন্দ লাভ কৰিছিল৷ মধ্যযুগত ৰাজহুৱা মৃত্যুদণ্ড এনে কিছুমান পৰিঘটনা আছিল যিয়ে বৃহৎ জনসমাগমক আকৰ্ষণ কৰিছিল৷ অৱশ্যে, এই পৰিঘটনাবোৰে মানুহৰ প্ৰতিশোধৰ প্ৰতি থকা দুৰ্বাৰ আকাংক্ষাকো প্ৰতিফলিত কৰে৷ বাইবেলৰ ‘চকুৰ সলনি চকু’ ধাৰণাটোতো এটা উৎসাহ দিয়া দেখা যায়৷ ৱাটাৰগেট কেলেংকাৰীৰ পাছত আমেৰিকাৰ ৰাষ্ট˜পতি ৰিচাৰ্ড নিন’ৰ পদত্যাগ আছিল আন এটা মুহূৰ্ত, যেতিয়া শ্বেডেনফ্ৰইড জনগণৰ মাজত দেখা গৈছিল৷ তেওঁৰ কু-কৰ্মই তেওঁৰ পদত্যাগৰ ন্যায্যতা প্ৰদান কৰিলেও তেওঁৰ দুৰ্ভাগ্যৰ প্ৰতি জনসাধাৰণৰ সামূহিক সুখানুভূতিয়ে শক্তিশালী লোকৰ পতন উপভোগ কৰাৰ গভীৰ মানৱীয় প্ৰৱণতাক প্ৰতিফলিত কৰিছিল৷ বিশেষকৈ নৈতিকতাৰ লগত আপোচ কৰা লোকৰ পতনত মানুহে এই সুখানুভূতি অনুভৱ কৰে৷ অৱশ্যে, ইমানুৱেল কাণ্টৰ দৰে দাৰ্শনিকসকলে সাৰ্বজনীন নৈতিক নিয়মৰ সপক্ষে যুক্তি দিছিল– এজন ব্যক্তিয়ে বেয়া কাম কৰিলেও আমাৰ সঁহাৰিয়ে সন্মান আৰু মৰ্যাদাৰ নীতিক ৰক্ষা কৰা উচিত বুলি তেওঁ অনুভৱ কৰিছিল৷ আমি আনৰ দুখ-কষ্টত আনন্দ বিচাৰিব লাগে নে ই সমাজখনক সমৃদ্ধ কৰে, নে আমাৰ নিজৰ মানৱতাক অৱনমিতহে কৰে? ২০০৩ চনত আন্তঃৰাষ্ট˜ীয় ফুটবলত আন্তঃগোষ্ঠীয় শ্বেডেনফ্ৰইডৰ বিষয়ে কৰা এক অধ্যয়নত জাৰ্মান আৰু ওলন্দাজ অনুৰাগীসকলক পৰীক্ষা কৰা হৈছিল, য’ত প্ৰতিদ্বন্দ্বীৰ দুৰ্ভাগ্যত আনন্দৰ অনুভৱ বহুতে কৰিছিল৷ ২০১১ চনৰ এটা ন্দ্ৰMRI অধ্যয়নত দেখা গৈছে যে বষ্টন ৰেড ছ’ আৰু নিউয়ৰ্ক য়েংকিছৰ অনুৰাগীসকলে তেওঁলোকৰ প্ৰতিদ্বন্দ্বীসকলে বিফলতাৰ সন্মুখীন হওঁতে মস্তিষ্কৰ ভেণ্ট্ৰেল ষ্টি˜য়েটাম উত্তেজিত হৈছিল (যি আনন্দৰ সৈতে জড়িত), আনহাতে এণ্টেৰিয়ৰ ছিংগুলেট আৰু ইনছুলাত সঁহাৰি (দুখৰ সৈতে জড়িত) দেখা গৈছিল যেতিয়া তেওঁলোকৰ নিজৰ দলটো হাৰিছিল৷ আমাৰ নৈতিক মূল্যায়নসমূহ আমাৰ সংস্কৃতি, ব্যক্তিগত অভিজ্ঞতা আৰু আমি কিমান সহানুভূতিশীল তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল৷ আমাৰ বিচাৰবোৰো নাটকীয়ভাৱে সলনি হয় ঠিক ৰাজনীতি কৰাসকলে দল সলোৱাৰ দৰেই৷ ভাল বা বেয়াৰ সৰল ধাৰণা এটা লোৱাটো প্ৰায়েই অসম্ভৱ৷ তথাপি যিবোৰ মানুহে কিবা বেয়া কাম কৰিছে, তেওঁলোকৰ দুৰ্ভাগ্যত মানুহ সুখী হয়৷ অপৰাধীৰ ‘এক্সট্ৰা জুডিচিয়েল’ মৃত্যুৰ উদ্যাপনো অসমতো হয়৷ এই সুখৰ অনুভূতিয়েই শ্বেডেনফ্ৰইড৷