উদাৰবাদী গণতন্ত্ৰ, সমাজবাদৰ অন্ত– ইয়াৰ পাছত?
১৯৪৫ চনত অন্ত পৰা দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধত পৃথিৱীত বাস কৰা মানুহ প্ৰজাতিটোৱে এক শিক্ষা পাইছিল৷ তাৰো আগতে ইতিহাস চালেই দেখা যায় যুদ্ধ আছিল পৃথিৱীৰ দেশবোৰৰ স্বাভাৱিক অৱস্থা, যুদ্ধৰ মাজে মাজে সাময়িকভাৱে, তাকৰীয়া সময়ৰ বাবেহে শান্তি বিৰাজ কৰিছিল৷ কিন্তু দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পাছৰ পৰা পৃথিৱীৰ মানুহে যুদ্ধ পৰিহাৰ কৰি শান্তিৰে থাকিবলৈ শিকিছিল৷ ৰাষ্ট্ৰসংঘকে ধৰি অনেক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সহযোগিতামূলক অনুষ্ঠান গঢ়ি উঠিছিল৷ যোৱা ৭৫ বছৰ নিঃসন্দেহে পৃথিৱীৰ ইতিহাসৰ আটাইতকৈ শান্তিপূৰ্ণ সময়৷ এই সময়ছোৱাত পৃথিৱীয়ে অভূতপূৰ্ব উন্নতি কৰিছিল৷ পৃথিৱীৰ দেশবোৰে প্ৰতিৰক্ষাতকৈ শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যৰ বাবে অধিক ধন বিনিয়োগ কৰিছিল৷ এই ৭৫ বছৰতো পৃথিৱীৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত বিভিন্ন যুদ্ধ হৈছিল, কিন্তু পৃথিৱীৰ সমস্যাসমূহ সমাধান কৰাৰ বাবে এক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰচেষ্টাও গড় লৈ উঠিছিল৷ ৰাষ্ট্ৰসংঘই এই ক্ষেত্ৰত এক বিশেষ ভূমিকা পালন কৰিছিল৷ আণৱিক অস্ত্ৰৰে বলিয়ান আমেৰিকা আৰু ছোভিয়েট ৰাছিয়াৰ দৰে দুই মহাশক্তিৰ সংঘাতে বহু সময়ত উত্তপ্ত ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল৷ কিন্তু তাক কেতিয়াও ধবংসাত্মক যুদ্ধৰ পৰ্যায়লৈ অধঃপতিত নোহোৱাকৈ ৰাখিবলৈ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সম্প্ৰদায় সক্ষম হৈছিল৷ ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ উদ্যোগত বিভিন্ন অশান্তজৰ্জৰ অঞ্চললৈ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শান্তিৰক্ষা বাহিনী প্ৰেৰণ কৰা হৈছিল৷ পৃথিৱীৰ ইতিহাসৰ ই এক নোহোৱা নোপোজা ঘটনা আছিল, সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ দেশে নিজৰ বৰঙিণৰে এক শক্তিশালী সামৰিক বাহিনী গঢ়ি তুলিছিল, যাৰ সেনাধ্যক্ষ আছিল ৰাষ্ট্ৰসংঘ আৰু এই মানৱ জাতিৰ সন্মিলিত সেনাবাহিনীয়ে পৃথিৱীৰ বিভিন্ন অশান্ত প্ৰান্তলৈ গৈ সেইবোৰত শান্তি স্থাপন কৰিছিল৷ মানুহৰ জীৱন ৰক্ষা কৰিছিল৷ বহু জটিল ৰাজনৈতিক সমস্যা সমাধান কৰিছিল৷ আমেৰিকা আৰু পশ্চিম ইউৰোপৰ উন্নত পুঁজিবাদী অৰ্থনীতিৰ দেশসমূহৰ আৰ্হিৰ গণতন্ত্ৰ আৰু মুক্ত বজাৰ অৰ্থনীতি তথা ছোভিয়েট ৰাছিয়া আৰু চীনৰ আৰ্হিৰ এক দলৰ স্বৈৰতান্ত্ৰিক শাসন আৰু তথাকথিত ৰাষ্ট˜নিয়ন্ত্ৰিত ৰাষ্ট্ৰ পুঁজিবাদ বা সমাজবাদী অৰ্থনীতিৰ পৰীক্ষা পৃথিৱীৰ বিভিন্ন দেশত চলে৷
কুৰি শতিকাৰ শেষৰ দশক দুটাত ছোভিয়েট ৰাছিয়াৰ স’তে সমাজবাদী শিবিৰটোৰ পতন ঘটে৷ এটা মহাশক্তিৰ অৱসান ঘটাত দুটা মহাশক্তিৰ মাজত লাগি থকা শীতল যুদ্ধৰ অৱসান ঘটে৷ এটা দলৰ স্বৈৰতান্ত্ৰিক শাসন আৰু কেন্দ্ৰীভূত অৰ্থনীতিৰ সমাজবাদী বা কমিউনিষ্ট ব্যৱস্থাটো ব্যৰ্থ বুলি প্ৰমাণ হয়৷ ছোভিয়েট ৰাছিয়া সামৰিক মহাশক্তিত পৰিণত হয়, কিন্তু অৰ্থনৈতিকভাৱে দেউলীয়া হৈ পৰিছিল৷ চীন সমাজবাদৰ পৰা আঁতৰি আহি এখন এক দলৰ স্বৈৰতান্ত্ৰিক শাসনৰ অধীনৰ পুঁজিবাদী দেশত পৰিণত হয়৷ উদাৰবাদী গণতন্ত্ৰ, ব্যক্তি স্বাধীনতা, নাৰীৰ সমঅধিকাৰ, আইনৰ শাসন আৰু মুক্ত বজাৰ ব্যৱস্থা আদি ধাৰণাৰ সমগ্ৰ পৃথিৱীজুৰি শক্তিশালী হৈ উঠে৷ তথ্য-প্ৰযুক্তিৰ বিপ্লৱে সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ মানুহৰ মাজত নিমিষতে যোগাযোগ কৰাটো সম্ভৱ কৰি তোলে৷ বহুতে মত প্ৰকাশ কৰে যে পৃথিৱীখন এখন গাঁৱত পৰিণত হ’বলৈ গৈ আছে, য’ত সকলো পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কৰে বান্ধ খাই পৰিব৷ সকলো স্থানীয়ৰ পৰা গোলকীয় হৈ পৰিব৷ পৰিস্থিতি এনে পৰ্যায় পাইছিলগৈ যে আমেৰিকাৰ সমাজবিজ্ঞানী ফান্সিছ ফুকোয়ামাই ১৯৯২ চনত ‘the end of history and the last man’ শিৰোনামেৰে এখন কিতাপ লিখি গণতন্ত্ৰ আৰু মুক্ত পুঁজিবাদী অৰ্থনীতি প্ৰতিষ্ঠাৰ পৰা পৃথিৱীৰ ইতিহাসৰ অন্ত পৰিব বুলি ঘোষণা কৰিলে৷
ফুকোৱামাই গণতন্ত্ৰ আৰু পুঁজিবাদী বজাৰ অৰ্থনীতিৰ প্ৰতিষ্ঠাৰে ইতিহাসৰ অন্ত পৰিব বুলি ঘোষণা কৰাত আটাইতকৈ জক্জকাই উঠিছিল বামপন্থীসকল৷ কাৰণ তেওঁলোকৰ তত্ত্বমতে সমাজবাদ আৰু তাৰ পাছত সাম্যবাদ প্ৰতিষ্ঠাৰেহে পৃথিৱীৰ ইতিহাসৰ অন্ত পৰিব লাগে৷ ফুকোৱামাৰ তত্ত্ব মানি লোৱা মানে বামপন্থীসকলে কামৰ পৰা অৱসৰ ল’ব লাগিব৷ কিন্তু আকৌ এবাৰ প্ৰমাণ হ’ল যে ইতিহাস কোনো মানুহৰ মগজুৱে ঢুকি পোৱা নিয়ম বা তত্ত্বমতে পৰিচালিত নহয়৷ সেয়া বামপন্থীসকলৰ তত্ত্বই হওক বা ফুকোয়ামাৰ তত্ত্বই হওক৷
উদাৰবাদী গণতন্ত্ৰ আৰু পুঁজিবাদী বজাৰে পৃথিৱীৰ গৰিষ্ঠসংখ্যক মানুহৰ জীৱনৰ মূল সমস্যাবোৰ সমাধান কৰিব নোৱাৰিলে৷ অৰ্থনৈতিক বৈষম্য দিনক দিনে বাঢ়ি গ’ল৷ পৃথিৱীৰ সমস্ত সম্পদ ক্ৰমান্বয়ে এমুঠিমান ধনকুবেৰৰ হাতত গোট খাবলৈ আৰম্ভ কৰিলে৷ তাৰ মাজতে পৃথিৱীয়ে একৈছ শতিকাত প্ৰৱেশ কৰিলে৷ একৈছ শতিকাৰ প্ৰথমটো বছৰতে ২০০১ চনৰ ১১ ছেপ্টেম্বৰত ইছলামিক সন্ত্ৰাসবাদীয়ে আমেৰিকাৰ নিউয়ৰ্ক চহৰত পৃথিৱীৰ ইতিহাসৰ আটাইতকৈ নৃশংস সন্ত্ৰাসবাদী আক্ৰমণ সংঘটিত কৰিলে৷ পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাষ্ট্ৰ আমেৰিকাই নিজৰ নাগৰিকৰ জীৱনৰ নিৰাপত্তা প্ৰদান কৰাত ব্যৰ্থ হ’ল৷ সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ উদাৰবাদী গণতান্ত্ৰিক দেশৰ নিৰাপত্তা বিঘ্নিত হ’ল৷ ইউৰোপৰো বহু উদাৰবাদী গণতান্ত্ৰিক দেশত ইছলামিক সন্ত্ৰাসবাদীৰ আক্ৰমণ দেখিবলৈ পোৱা গ’ল৷ ইছলামিক সন্ত্ৰাসবাদৰ আগত উদাৰবাদী গণতান্ত্ৰিক সমাজ যেন অৰ্থহীন হৈ পৰিল৷ নিৰাপত্তাহীন হৈ পৰা আৰু অৰ্থনৈতিকভাৱে জুৰুলা হৈ থকা সাধাৰণ মানুহৰ পৰা সামাজিক ক্ষেত্ৰত উদাৰতা আশা কৰা অৰ্থহীন৷ সমগ্ৰ পৃথিৱীজুৰি, বিশেষকৈ উন্নত দেশবোৰত বহিৰাগত বিৰোধী, মুছলমান বিৰোধী, প্ৰব্ৰজন বিৰোধী আৱেগ উথলি উঠিল৷ ২০০৮ চনৰ পুঁজিবাদী অৰ্থনীতিয়ে এক ভয়ংকৰ জোকাৰণি খালে৷ তাৰ পাছৰ পৰা আমেৰিকা আৰু ইউৰোপৰ উন্নত দেশবোৰত গোলকীৰণ বিৰোধী, বিশ্বায়ন বিৰোধী মনোভাব বাঢ়িবলৈ ল’লে আৰু তাৰ লগে লগে ৰাজনীতিতো সোঁ-পন্থী উদাৰতাবাদ বিৰোধী মনোভাব শক্তিশালী হ’বলৈ আৰম্ভ কৰিলে৷
যিটো পৰিস্থিতিত অৰ্থনৈতিক সমস্যাত জুৰুলা সাধাৰণ মানুহ সমাজবাদৰ প্ৰতি আকৃষ্ট হ’ব লাগিছিল, সেই সময়ত মানুহ উদাৰবাদী গণতন্ত্ৰ আৰু সমাজবাদ দুয়োটাকে খাৰিজ কৰা ঠেক গণ্ডীৰ সোঁপন্থী ৰাষ্ট্ৰবাদ বা জাতীয়তাবাদৰ প্ৰতি আকৃষ্ট হ’ল৷ উদাৰ গণতন্ত্ৰ আৰু সমাজবাদৰ সমৰ্থকসকলে আজিও ইয়াৰ কাৰণ বিচাৰি পোৱা নাই৷ বিশেষকৈ বামপন্থীসকলে তেওঁলোকৰ পুৰণি অৰ্থ হেৰুৱাই পেলোৱা শব্দভাণ্ডাৰেৰে ছোভিয়েট যুগৰ আখ্যান বৰ্ণনা কৰি আছে৷ ইফালে আৰু আমেৰিকাত ট্ৰাম্পে প্ৰচণ্ড গণসমৰ্থন লাভ কৰিছে, ৰাছিয়াত পুটিনে এমুঠিমান ধনকুবেৰ বন্ধুৰ স’তে স্বৈৰতান্ত্ৰিক অলিগাৰ্কী প্ৰতিষ্ঠা কৰিছে৷ ভাৰততো সংবিধান আৰু আইনৰ শাসনৰ ঠাইত এক আধিপত্যবাদী সংখ্যাগৰিষ্ঠতাবাদী শাসন প্ৰতিষ্ঠা কৰিব বিচৰাসকলে জনমত লাভ কৰি শাসন ক্ষমতা দখল কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে৷
পৃথিৱীত মানুহৰ ইতিহাস তথা মানুহৰ ভৱিষ্যৎ পূৰ্বনিৰ্দিষ্ট নহয়৷ কোনেও নাজানে ইতিহাস গৈ ক’ত অন্ত পৰিব, অথবা ইতিহাসৰ কিবা অন্ত থাকেনে নাথাকে৷ কিন্তু বৰ্তমানে হৈ থকাখিনিৰ আধাৰত নিকট ভৱিষ্যতৰ এক ৰূপৰেখা আঁকিব পাৰি৷ উদাৰবাদী গণতন্ত্ৰৰ ক্ৰমে নিশকতীয়া হোৱা, বিশ্বায়নৰ অন্ত পৰা, সোঁ-পন্থী কট্টৰবাদী ৰাজনীতি ক্ৰমান্বয়ে শক্তিশালী হোৱা আদি প্ৰৱণতাৰ পৰা এই কথা নি(য়কৈ অনুমান কৰিব পাৰি যে এক সুখী আৰু সুন্দৰ ভৱিষ্যৎ পৃথিৱীৰ বাবে ৰৈ থকা নাই৷ তাতোকৈ ভয়ংকৰ কথা–আমি নাজানো ভৱিষ্যতৰ সেই অসুখী আৰু অসুন্দৰ পৃথিৱীখন কেনেকুৱা হ’ব৷ নে সেই অসুখ আৰু অসুন্দৰতা মানুহে স্বাভাৱিক বুলি গ্ৰহণ কৰিব? এতিয়াই গ্ৰহণ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰা নাই জানো?