স্পিচিছিজ্ম আৰু কুকুৰ
যোৱা কেইটামান সপ্তাহত দিল্লীৰ ৰাজপথত বাটৰ কুকুৰৰ ভৱিষ্যতক লৈ উত্তপ্ত প্ৰতিবাদ আৰু আদালতৰ হস্তক্ষেপ দেখা গৈছে৷ কুকুৰক স্থানান্তৰ বা আৱদ্ধ কৰি ৰখা আদালতৰ নিৰ্দেশনাক পশু অধিকাৰ কৰ্মী আৰু নাগৰিকৰ দ্বাৰা তীব্ৰ বিৰোধিতা কৰা হৈছে৷ এই বিতৰ্কৰ মূলতে এটা গভীৰ প্ৰশ্ন নিহিত হৈ আছেঃ আমি আমাতকৈ দুৰ্বল প্ৰাণীক যেনে কুকুৰক কেনেকৈ গণ্য কৰোঁ? আনহাতে, বাটৰ কুকুৰবোৰ অধিক হৈ গ’লে আমাৰ নিজৰ নিৰাপত্তাৰ ওপৰতেই ভাবুকি আহি নাযাবনে?
বহুতো ধৰ্মীয় আৰু দাৰ্শনিক পৰম্পৰাই মানুহক প্ৰাণীৰ ওপৰত স্থান দিছে৷ বাইবেলত কৈছে যে ঈশ্বৰে মানুহক ‘সাগৰৰ মাছ, আকাশৰ চৰাই আৰু সকলো জীৱৰ ওপৰত আধিপত্য’ দিছে৷ এৰিষ্টটলে এই ধাৰণাটোক প্ৰতিধ্বনিত কৰি দৃঢ়তাৰে কয় যে ‘প্ৰকৃতিয়ে মানুহৰ স্বাৰ্থত সকলো প্ৰাণীকে সৃষ্টি কৰিছে’৷ থমাছ একুইনাছে কৈছিল যে জীৱ-জন্তুৰ যুক্তিৰ অভাৱ, আৰু সেয়েহে মানুহৰ উপযোগিতাৰ বাবেহে ইয়াৰ অস্তিত্ব আছে, কাৰণ ঈশ্বৰে ‘সকলো বস্তু’ মানুহৰ শাসনৰ অধীনত ৰাখিছিল৷ এনে দাৰ্শনিক দৃষ্টিত জীৱ-জন্তুক এক স্বাধীন সত্তা হিচাপে নহয়, মানুহৰ সংগী, মানুহৰ কামত অহা এবিধ কম বুদ্ধিমান প্ৰাণী হিচাপেহে চোৱা হয়৷ আন এটা প্ৰশ্ন হ’ল– যিহেতু আমি জীৱ-জন্তু সৃষ্টি নাই কৰা, তেন্তে আমি সিহঁতক কোনো নৈতিক অধিকাৰ দিয়াৰ বাবে বাধ্য নেকি? হিন্দু ধৰ্মত অহিংসাৰ নৈতিকতাৰ ধাৰণাটো প্ৰজাতিৰ বাহিৰলৈও বিস্তৃত৷
‘মৃগোষ্ট্ৰখৰমৰ্কাখুসৰীসৃপখগমক্ষিকাঃ৷
আত্মনঃ পুত্ৰবৎ পশ্যেত্তৈৰেষামন্তৰং কিয়ত্৷৷
‘হৰিণ, উট, গাধ, বান্দৰ, নিগনি, সাপ, চৰাই, মাখি আদি জীৱ-জন্তুৰ লগত হুবহু নিজৰ পুত্ৰৰ দৰেই ব্যৱহাৰ কৰা উচিত৷ আচলতে শিশু আৰু এই নিৰীহ জীৱ-জন্তুৰ মাজত পাৰ্থক্য কম৷’ –শ্ৰীমদ্ভাগৱত৷
দাৰ্শনিক পিটাৰ ছিংগাৰে নিজৰ প্ৰজাতিৰ প্ৰতি থকা এই নৈতিক পক্ষপাতিত্বক প্ৰজাতি বৈষম্য বা স্পিচিছিজ্ম বুলি অভিহিত কৰিছিল– বৰ্ণবাদ বা লিংগবাদৰ দৰে স্বেচ্ছাচাৰী বৈষম্যৰ এক প্ৰকাৰ৷ তেওঁৰ Animal Liberation কিতাপখনত তেওঁ লিখিছেঃ
‘মানুহৰ সমতাৰ নীতিটো মানুহৰ মাজত থকা প্ৰকৃত সমতাৰ বৰ্ণনা নহয়ঃ ই হৈছে আমি মানুহৰ লগত কেনে ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে তাৰ বিধি-বিধান আৰু যদি উচ্চ মাত্ৰাৰ বুদ্ধিমত্তাৰ অধিকাৰী বাবেই আন এজন মানুহক নিজৰ উদ্দেশ্যত ব্যৱহাৰ কৰাৰ অধিকাৰ ই প্ৰদান নকৰে, তেন্তে ই মানুহক কেনেকৈ আন জীৱ-জন্তুক শোষণ কৰাৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰিব পাৰে?’
ৰেনে ডেকাৰ্টে বিশ্বাস কৰিছিল যে জীৱ-জন্তুবোৰ কেৱল অটোমেটা, অনুভৱ কৰিবলৈ অক্ষম৷ কাণ্টে নিষ্ঠুৰতাৰ বিৰোধিতা কৰিছিল যদিও তথাপি জীৱ-জন্তুক মানুহৰ লক্ষ্যৰ বাবে কেৱল আহিলা হিচাপেহে দেখিছিল৷ কিন্তু জেৰেমি বেন্থামে বিষয়টোক পুনৰ প্ৰাসংগিক কৰি তুলিছিল, যেতিয়া তেওঁ কৈছিল, ‘প্ৰশ্নটো এইটো নহয়, তেওঁলোকে যুক্তি দিব পাৰেনে আৰু, কথা ক’ব পাৰেনে, তেওঁলোকে কষ্ট পায়নে?’
এই প্ৰশ্নটোৱে আধুনিক প্ৰাণীৰ নৈতিকতাৰ ভেটি স্থাপন কৰিলে, য’ত সংবেদনশীলতা, কথা কোৱাৰ সক্ষমতা বা আত্ম-সচেতনতা নহয়, মূল নৈতিকতাৰ মাপকাঠী হৈ পৰিল বুলি ক’ব পাৰি৷
আজি স্নায়ুবিজ্ঞানে নিশ্চিত কৰিছে যে কুকুৰকে ধৰি বহুতো প্ৰাণীৰ আৱেগিক বুদ্ধিমত্তা মানুহৰ দৰেই৷ লিম্ফিক ব্যৱস্থা– ভয়, আনন্দ আৰু মোহৰ বাবে দায়বদ্ধ– কুকুৰৰ ক্ষেত্ৰত ভালদৰে বিকশিত৷ অক্সিট’চিন, ‘বণ্ডিং হৰম’ন’ কুকুৰ আৰু মানুহ উভয়ৰে মৰমৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ সময়ত বৃদ্ধি পায়৷ কৰুণাৰ স্নায়ুবিজ্ঞান নামেৰে অভিহিত এই ক্ৰমবৰ্ধমান ক্ষেত্ৰখনে প্ৰকাশ কৰে যে আমাৰ সহানুভূতি কেৱল এক বিমূৰ্ততা নহয়, বৰঞ্চ দুখ-কষ্টৰ প্ৰতি গভীৰভাৱে দিয়া আমাৰ সঁহাৰি৷
পশুৰ অধিকাৰৰ বিৰোধিতা কৰাসকলৰ এটা সাধাৰণ অপবাদ বা যুক্তি হ’ল যে যে মানুহৰ উচ্চ বুদ্ধিমত্তা আছে, যিয়ে মানুহক ন্যায্যতা প্ৰদান কৰে আন জন্তুৰ জীয়াই থকাৰ অধিকাৰৰ ওপৰত সিদ্বান্ত ল’বলৈ৷ কিন্তু এই যুক্তি কেঁচুৱা, মানসিক অক্ষম ব্যক্তি বা ডিমেনচিয়া ৰোগী বৃদ্ধৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰয়োগ কৰিলে দেখা যাব যে এই যুক্তি যুক্তিসংগত নহয়৷ কুকুৰক বিলুপ্ত বা বন্দী কৰি ৰখাৰ আহ্বানেও পৰিৱেশত বিৰূপ প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে৷ নগৰীয়া পৰিৱেশ-তন্ত্ৰত কুকুৰে এক জটিল ভূমিকা পালন কৰে– আৱৰ্জনা আঁতৰোৱা, কীট-পতংগ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা ইত্যাদি৷ ইহঁতক নিৰ্মূল কৰিলে এই জটিল তন্ত্ৰ বিঘ্নিত হয় আৰু ইয়াৰ ফলত অনাকাংক্ষিত পৰিণতি হ’ব পাৰে, যেনে জাবৰ জমা হোৱা বা নিগনি আদিৰ আক্ৰমণ বৃদ্ধি৷ দিল্লীৰ কুকুৰৰ সংকট কেৱল আইনী বা জনস্বাস্থ্যৰ বিষয় নহয়, ই এক দাৰ্শনিক বিষয়৷ আমাৰ দৈনন্দিন জীৱনত প্ৰজাতি বৈষম্যই সূক্ষ্মভাৱে কাম কৰেঃ আমি কাক পোহপাল দিওঁ, কাক খাওঁ, কাক সুৰক্ষা দিওঁ আৰু কাক আৱৰ্জনা বুলি ভাবোঁ৷ এই পক্ষপাতিত্বক চিনি পোৱাৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে জীৱ-জন্তুক সকলো দিশতে মানুহৰ সৈতে সমান অধিকাৰ দিয়া, জন্তুক ভোট দিয়াৰ অধিকাৰ দিব নালাগে, কিন্তু জীয়াই থকাৰ ন্যূনতম অধিকাৰ সিঁহতে পোৱাটো উচিত৷ এটা শিশু খোজকাঢ়ি যাওঁতে যাতে বাটৰ কুকুৰে তাক কামুৰিব নোৱাৰে তাৰ ব্যৱস্থা প্ৰশাসনে লোৱা উচিত৷ কোনবোৰ পদ্ধতি ফলপ্ৰসূ (যেনে বন্ধ্যাকৰণ, টীকাকৰণ ইত্যাদি) সেই বিষয়ে বিশেষজ্ঞৰ মতামত লৈহে এনে বিষয়ত আগবঢ়া উচিত, আৱেগেৰে নহয়৷ জন্তু আৰু মানুহৰ সহাৱস্থান লাহে লাহে জটিল হৈ পৰিছে৷ সেয়ে জন্তুপ্ৰেমী আৰু প্ৰশাসন দুয়ো এই বিষয়টিক এক মানৱীয় আৰু বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিকোণেৰে বিবেচনা কৰি এক ফলপ্ৰসূ সমস্যা সমাধানৰ দিশে অগ্ৰসৰ হোৱা উচিত৷