শ’লঠেকত ভাৰতৰ বিদেশনীতি-কূটনীতি

পেহেলগামৰ সন্ত্ৰাসবাদী আক্ৰমণৰ পাছত ভাৰতে সন্ত্ৰাসবাদীক আৰু সন্ত্ৰাসবাদীৰ সহায়ক আৰু আশ্ৰয়স্থলী পাকিস্তানক প্ৰত্যুত্তৰ দিবলৈ অপাৰেচন সিন্দূৰৰ পাতনি মেলিছিল আৰু সেই সামৰিক অভিযানে শীৰ্ষবিন্দু লাভৰ সময়তে হঠাতে ভাৰত আৰু পাকিস্তানে যুদ্ধবিৰতি ঘোষণা কৰিছিল৷ আমেৰিকাৰ ৰাষ্ট্ৰপতি ট্ৰাম্পে এই যুদ্ধবিৰতিৰ বাবে নিজেই কৃতিত্ব দাবী কৰি আহিছে৷ ট্ৰাম্পে দাবী কৰিছে, তেওঁ ‘ব্যৱসায় বাণিজ্যৰ’ কথাৰে দুয়োখন দেশক যুদ্ধবিৰতি ঘোষণা কৰিবলৈ মান্তি কৰাইছিল৷  

১৯৯৯ চনত পাকিস্তানৰ প্ৰত্যক্ষ সহযোগেৰে সন্ত্ৰাসবাদীয়ে কাৰ্গিলৰ বিভিন্ন স্থান দখল কৰিছিল আৰু ভাৰতীয় সেনাই বহু জোৱানৰ জীৱনৰ বিনিময়ত পুনৰ সেই স্থান উদ্ধাৰ কৰিছিল৷ তেতিয়া প্ৰধানমন্ত্ৰী আছিল অটল বিহাৰী বাজপেয়ী৷  মুম্বাইৰ ২০০৮ চনৰ সন্ত্ৰাসবাদী আক্ৰমণৰ পাছত সকলো সন্ত্ৰাসবাদীকে ধৰাশায়ী কৰাৰ লগতে এটা সন্ত্ৰাসবাদী আজমল কাচবক কৰায়ত্ত কৰিছিল৷ মুম্বাই পুলিচৰ শীৰ্ষ পৰ্যায়ৰ বিষয়া এই আক্ৰমণত শ্বহীদ হৈছিল৷ প্ৰধানমন্ত্ৰী আছিল মনমোহন সিং৷ এই দুয়োটা আক্ৰমণৰ পাছতো পাকিস্তানক সমুচিত প্ৰত্যুত্তৰ দিব লাগে বুলি প্ৰবল জনমত গঢ়ি উঠিছিল৷ সন্ত্ৰাসবাদীৰ উদ্দেশ্যও আছিল ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজত সংঘৰ্ষ তথা ভাৰতত হিন্দু-মুছলমান সাম্প্ৰদায়িক সংঘৰ্ষৰ সৃষ্টি কৰা৷ বাজপেয়ী আৰু মনমোহন সিঙে প্ৰবল আৱেগিক হেঁচাৰ পাছতো পাকিস্তানক আক্ৰমণ কৰা নাছিল৷ তেতিয়া চৰকাৰে বা সামৰিক বাহিনীয়ে কিবা গোপন ছাৰ্জিকেল ষ্ট্ৰাইক কৰিলেও তাক ৰাজহুৱা কৰা নাছিল৷ মুম্বাই আক্ৰমণৰ সময়ত তেতিয়াৰ গুজৰাটৰ মুখ্যমন্ত্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোদীয়ে মুম্বাইলৈ আহি তাতে শিবিৰ পাতি মনমোহন চৰকাৰক সমালোচনাৰে থকা-সৰকা কৰিছিল৷ চৰকাৰখনক দুৰ্বল বুলি অভিযোগ কৰিছিল৷ কিন্তু কাৰ্গিল আৰু মুম্বাইৰ সন্ত্ৰাসবাদী আক্ৰমণৰ পাছত সমগ্ৰ বিশ্বতে পাকিস্তান গৰিহণাৰ পাত্ৰ হৈছিল৷ সমগ্ৰ পৃথিৱী ভাৰতৰ পক্ষত থিয় হৈছিল আৰু পাকিস্তান তথা সন্ত্ৰাসবাদৰ বিৰুদ্ধে একগোট হৈছিল৷ কূটনৈতিক ৰণখনত ভাৰত বিজয়ী হৈছিল৷ পাকিস্তান আন্তৰ্জাতিক মঞ্চত অকলশৰীয়া হৈ পৰিছিল৷ বাজপেয়ী বা মনমোহন সিঙে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কূটনীতিক দেশৰ মানুহৰ সমৰ্থন আদায়ৰ বাবে ৰাজনৈতিক হাতিয়াৰৰূপে ব্যৱহাৰ কৰা নাছিল৷ ভাৰতে বিশ্বগুৰু হ’বলৈ চেষ্টা কৰিছিল, কিন্তু দেশত ৰাজহুৱাভাৱে ভাৰত বিশ্বগুৰু হ’ল বুলি জহাই তাক শাসক ৰাজনৈতিক দলটোৰ ৰাজনৈতিক লাভৰ বাবে ব্যৱহাৰৰ পৰম্পৰা গঢ়ি উঠা নাছিল৷ 

অপাৰেচন সিন্দূৰৰ পাছত দেখা গ’ল যে পাকিস্তান আগৰ দৰে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মঞ্চত অকলশৰীয়া হৈ পৰা নাই৷ ট্ৰাম্পে ভাৰতক যুদ্ধবিৰতি মানি ল’বলৈ বাধ্য কৰোৱা বুলি পৃথিৱীজুৰি জহাই ফুৰিছে আৰু একে সময়তে ভাৰতৰ বিৰুদ্ধে গৈ ভাৰতৰ পৰা আমদানি কৰা সামগ্ৰীৰ ওপৰত বৃহৎ পৰিমাণৰ শুল্ক আৰোপ কৰি ভাৰতক শ’লঠেকত পেলাবলৈ চেষ্টা কৰিছে৷ একে সময়তে পাকিস্তানৰ সেনাপ্ৰধানক ৰাষ্ট্ৰপতি ট্ৰাম্পে হোৱাইট হাউছত সন্মানীয় অতিথিৰ মৰ্যাদা দি আপ্যায়ন কৰিছে, পাকিস্তানৰ স’তে খাৰুৱা তেল উৎপাদনৰ বাণিজ্যিক চুক্তিত স্বাক্ষৰ কৰিছে৷ পাকিস্তানক পৰম বন্ধু বুলি প্ৰশংসা কৰিছে৷ সন্ত্ৰাসবাদৰ পৃষ্ঠপোষক পাকিস্তান আৰু ভাৰতক সমান মৰ্যাদা প্ৰদান কৰিছে৷ অপাৰেচন সিন্দূৰৰ পাছত পাকিস্তানৰ সন্ত্ৰাসবাদৰ পৃষ্ঠপোষকতাৰ বিষয়টোৱেই আন্তৰ্জাতিক মঞ্চত হোৱা আলোচনাৰ পৰা অন্তৰ্ধান হৈছে৷ পাকিস্তান পৃথিৱীত অকলশৰীয়া হৈ পৰা নাই, আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সম্প্ৰদায়ে পাকিস্তানৰ বিৰোধিতা তথা ভাৰতৰ সমৰ্থন কৰা নাই৷ এই কথা জলজল পটপট যে অপাৰেচন সিন্দূৰৰ সময়ত চীনে পাকিস্তানৰ সেনাক সহায় কৰিছিল৷ কেৱল পাকিস্তানৰেই নহয়, ভাৰতে পৃথিৱীৰ দুখন অৰ্থনৈতিকভাৱে আটাইতকৈ শক্তিশালী দেশ আমেৰিকা আৰু চীনৰো শত্ৰুতাপূৰ্ণ আচৰণৰ সন্মুখীন হ’ব লগা হৈছে৷ ভাৰতৰ বিদেশ নীতি ছেদেলি-ভেদেলি হৈ পৰা দেখা গৈছে৷

অপাৰেচন সিন্দূৰৰ সমসাময়িকভাৱে চলিছে ট্ৰাম্পৰ শুল্ক যুদ্ধ৷ ট্ৰাম্পে আন বহু দেশৰ দৰে ভাৰতকো লক্ষ্য কৰি লৈছে৷ ৫০ শতাংশ শুল্কৰ লগতে ট্ৰাম্পে ভাৰতে ৰাছিয়াৰ পৰা খাৰুৱা তেল আমদানিৰ বাবে শুল্কৰ উপৰি অতিৰিক্ত জৰিমনা আৰোপ কৰিছে৷ ভাৰতে আমেৰিকা আৰু চীন দুয়োখন দেশৰ স’তে বেপাৰ কৰে৷ আমেৰিকাৰ পৰা ভাৰতে যিমান কিনে, তাতকৈ বেছিকৈ বেচে৷ কিন্তু চীনক যিমান বেচে, তাতকৈ বেছিকৈ কিনে৷ আমেৰিকাৰ স’তে ভাৰতৰ প্ৰায় ৪৬ বিলিয়ন ডলাৰ পৰিমাণৰ বাণিজ্য ৰাহি হয়, কিন্তু চীনৰ স’তে ভাৰতৰ ১০০ বিনিয়ন ডলাৰৰো অধিক বাণিজ্য ঘাটি হয়৷ দেখ দেখকৈ আমেৰিকাৰ স’তে বাণিজ্য দেশৰ বাবে অধিক লাভজনক৷ কিন্তু ট্ৰাম্পে আৰোপ কৰা শুল্কৰ পাছত ভাৰতৰ সামগ্ৰীৰ আমেৰিকাৰ বজাৰত প্ৰচুৰ মূল্যবৃদ্ধি হ’ব আৰু সামগ্ৰীৰ ৰপ্তানিত বিৰূপ প্ৰভাৱ পৰিব, ৰপ্তানি একেবাৰে বন্ধ হৈ যাব পাৰে, কাৰণ আমেৰিকাৰ বেপাৰীয়ে পৃথিৱীৰ আন ঠাইৰ পৰা ভাৰততকৈ সস্তাত সামগ্ৰী কিনিবলৈ চেষ্টা কৰিব৷ ইয়াৰ ফলত ভাৰতৰ আমেৰিকালৈ ৰপ্তানি কৰা বহু উদ্যোগ চৰম সংকটত পৰিব৷ বহু উদ্যোগ মৃত্যুমুখতো পৰিব পাৰে, অলেখ শ্ৰমিক-কৰ্মচাৰীয়ে সংস্থাপন হেৰুৱাব পাৰে৷ ট্ৰাম্পৰ শুল্ক যুদ্ধৰ আক্ৰমণে ভাৰতৰ অৰ্থনীতি বিধবস্ত কৰিব পাৰে৷ 

ট্ৰাম্পে ভাৰতে ৰাছিয়াৰ পৰা আমদানি কৰাৰ বাবে ভাৰতৰ বিৰুদ্ধে শুল্কৰ উপৰি জৰিমনা আৰোপ কৰিছে আৰু একে সময়তে ৰাছিয়াৰ ৰাষ্ট্ৰপতি পুটিনক আমেৰিকালৈ নিমন্ত্ৰণ কৰি আদৰণি জনাইছে আৰু ব্যৱসায়-বাণিজ্যৰ নতুন দিশ মুকলিৰ বাবে আলোচনা কৰিছে৷ ট্ৰাম্পৰ এই উদ্ভট আচৰণে  সকলোকে বিমোৰত পেলাইছে৷ প্ৰধানমন্ত্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোদীয়ে ট্ৰাম্পৰ স’তে তেওঁৰ ঘনিষ্ঠ বন্ধুত্ব থকা বুলি ৰাজহুৱাভাৱে গৰ্ব কৰিছে৷ সেই ট্ৰাম্প এতিয়া ভাৰতৰ বাবে বলে নোৱৰা শিলত পৰিণত হৈছে৷ ভাৰতৰ বিদেশ নীতি, কূটনৈতিক নীতিৰ ওপৰত সেইবোৰৰ দায়িত্বত থকাসকলৰ সামৰ্থ্যৰ প্ৰতি প্ৰশ্ন উত্থাপন হৈছে৷ 

উপায়হীন হৈ ভাৰতে আকৌ চীনৰ স’তে সম্পৰ্ক মধুৰ কৰাৰ বাবে বিশেষ তৎপৰতা প্ৰদৰ্শন  কৰিছে৷ ভাৰতৰ বিদেশ মন্ত্ৰী চীনলৈ গৈছে, চীনৰ বিদেশ মন্ত্ৰী ভাৰতলৈ আহিছে আৰু এতিয়া বহু বছৰৰ বিৰতিৰ পাছত ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী চীনলৈ যাবলৈ ওলাইছে৷ চীনৰ স’তে, বিশেষকৈ সীমাক লৈ ভাৰতৰ বিবাদ বহুদিনীয়া৷ চীনে পাকিস্তান, নেপাল, ভূটান, শ্ৰীলংকাত নিজৰ প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছে৷ চীনৰ অৰ্থনীতি ১৯৮০ দশকলৈ ভাৰতৰ সমান আছিল৷ এতিয়া চীনৰ অৰ্থনীতিৰ আকাৰ ১৯.২৩ ত্ৰিলিয়ন ডলাৰ আৰু ভাৰতৰ অৰ্থনীতিৰ আকাৰ ৪.১৯ ত্ৰিলিয়ন ডলাৰ৷ চীনে ভাৰতক এৰি থৈ বহুদূৰ আগুৱাই গৈছে৷

চীনৰ স’তে হিমালয় পৰ্বতৰ সীমান্তত প্ৰায় সংঘৰ্ষপূৰ্ণ পৰিৱেশ চলি থকা সময়তো চীনৰ সামগ্ৰীৰে পূৰ্ণ জাহাজ ভাৰতৰ বিভিন্ন বন্দৰলৈ অনবৰতে আহি আছিল, এতিয়াও আহি আছে৷ আমেৰিকালৈ ৰপ্তানি নকৰাকৈ ভাৰতৰ বহু উদ্যোগ বৰ্তি থাকিব নোৱাৰে, একেদৰে চীনৰ পৰা আমদানি নকৰিলেও ভাৰতৰ বহু উদ্যোগ বৰ্তি থাকিব নোৱাৰে৷ চীনৰ স’তে ৰাজনৈতিক শত্ৰুতা তুংগত থকা সময়তো ভাৰতে যন্ত্ৰপাতিৰ পৰা পুতলালৈ প্ৰায় সকলো সামগ্ৰী আমদানি কৰি আছে৷ এতিয়া ভাৰতে চীনৰ স’তে ৰাজনৈতিক সংঘাত আঁতৰাবলৈ নতুনকৈ প্ৰচেষ্টা আৰম্ভ কৰিছে৷ চীনৰ স’তে বন্ধুত্বপূৰ্ণ সম্পৰ্ক গঢ়া আৰু সেই সম্পৰ্ক অটুট ৰখা প্ৰয়োজন৷ কিন্তু প্ৰশ্ন উত্থাপন হৈছে যে ট্ৰাম্পৰ শুল্ক যুদ্ধত দিকবিদিক হেৰুৱাই ভাৰতে এতিয়া বাধ্যত পৰি চীনৰ স’তে বন্ধুত্ব গঢ়িব খুজিছে নেকি? ট্ৰাম্পৰ বিৰুদ্ধে কূটনৈতিকভাৱে সফলতা লাভৰ ক্ষেত্ৰত চীনে ভাৰতক কিমান সহায় কৰিব? ট্ৰাম্পে ভাৰতক দিয়াৰ দৰে চীনকো শুল্ক আৰোপেৰে ভাবুকি দিয়াৰ চেষ্টা কৰিছে, কিন্তু চীনে ট্ৰাম্পক কেৰেপ নকৰি সমান শক্তিৰে উভতি ধৰিছে৷ ভাৰতৰ ট্ৰাম্পক উভতি ধৰিব পৰাকৈ শক্তি নাই৷ কিন্তু ট্ৰাম্পক উভতি ধৰিবলৈ চীনে ভাৰতক সহায় কৰিব নে চীনে নিজৰ বাবে অধিক সুবিধা আদায় কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিব? ভাৰতৰ বিদেশনীতি আৰু কূটনীতি প্ৰবল প্ৰত্যাহ্বানৰ সন্মুখীন হৈছে৷ আনাগত দিনত ইয়াৰ প্ৰভাৱ ভাৰতৰ অৰ্থনীতিত আৰু আভ্যন্তৰীণ ৰাজনীতিতো পৰিব৷