নিৰ্বাচন আয়োগ–বিশ্বাসযোগ্যতাৰ সংকট
ভাৰতৰ নিৰ্বাচন আয়োগ এটা স্বতন্ত্ৰ সাংবিধানিক সংস্থা৷ এই আয়োগৰ প্ৰধান কাম হ’ল নিকা আৰু নিৰপেক্ষ নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত কৰা৷ নিৰ্বাচন নিঃসন্দেহে এখন সাংবিধানিক গণতান্ত্ৰিক দেশত ঘটা আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘটনা৷ নিৰ্বাচনৰ জৰিয়তে এখন দেশৰ নাগৰিকে শান্তিপূৰ্ণ উপায়েৰে শাসক সলনি কৰে৷ ভাৰতৰ নিৰ্বাচন আয়োগক সংবিধানে প্ৰচুৰ ক্ষমতা দি থৈছে৷ নিৰ্বাচন আয়োগে নিজৰ মতে, কাৰো শ্ৰুতলিপি নোলোৱাকৈ, আনকি শাসনত থকা চৰকাৰকো কেৰেপ নকৰাকৈ নিকা আৰু নিৰপেক্ষ নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত কৰাৰ বাবে সকলো ব্যৱস্থা ল’ব পাৰে৷ সংবিধানে নিৰ্বাচন আয়োগক নিজৰ মতে কাম কৰিবলৈ সকলো ক্ষমতা প্ৰদান কৰিছে৷
ভাৰতত সাৰ্বজনীন ভোটাধিকাৰৰ ভিত্তিত নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত হয়৷ ১৮ বছৰ পাৰ কৰা প্ৰতিজন প্ৰাপ্তবয়স্ক নাগৰিকে এটাকৈ ভোট দিব পাৰে৷ প্ৰতিজন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাৰৰ নাম ভোটৰ তালিকাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়৷ ভোটদানৰ দিনটোত প্ৰতিজন ভোটাৰে তেওঁৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট কৰা ভোটগ্ৰহণ কেন্দ্ৰত তেওঁৰ পৰিচয় প্ৰমাণ কৰি ভোটদান কৰিব পাৰে৷
১৯৪৭ চনত দেশ স্বাধীন হোৱাৰ পাছত জৱাহৰলাল নেহৰুৰ প্ৰধান মন্ত্ৰিত্বত এখন অন্তৰ্ৱৰ্তীকালীন চৰকাৰ গঠন হৈছিল আৰু সংবিধান প্ৰণয়নৰ বাবে সংবিধান সভা গঠন হৈছিল৷ সংবিধান সভাই ১৯৪৯ চনৰ চ্ছ নৱেম্বৰত সংবিধানখন গৃহিত কৰিছিল আৰু ১৯৫০ চনৰ চ্ছ জানুৱাৰীৰ পৰা সংবিধানখন বলৱৎ হৈছিল৷ ভাৰত এখন গণতান্ত্ৰিক প্ৰজাতন্ত্ৰত পৰিণত হৈছিল৷ তাৰ পাছত অনুষ্ঠিত হৈছিল এখন চৰকাৰ গঠনৰ বাবে ভাৰতৰ প্ৰথমটো সাধাৰণ নিৰ্বাচন৷ সংবিধান সভাই সংবিধান গৃহিত কৰাৰ পাছত এক অন্তৰ্ৱৰ্তীকালীন সংসদৰূপে আৰু জৱাহৰলাল নেহৰুৱে অন্তৰ্ৱৰ্তীকালীন প্ৰধানমন্ত্ৰীৰূপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল৷ এই চৰকাৰে এখন নিৰ্বাচন আয়োগ গঠন কৰিছিল আৰু সুকুমাৰ সেনক ভাৰতৰ প্ৰথম নিৰ্বাচন আয়ুক্তৰূপে নিয়োগ কৰিছিল৷ তাৰ পাছত ১৯৫০ চনত জনপ্ৰতিনিধিত্ব আইন গৃহিত হৈছিল৷ এই আইন মতেই ভাৰতৰ সংসদ আৰু ৰাজ্য বিধানসভাসমূহৰ নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত হয়৷ সুকুমাৰ সেনৰ নেতৃত্বত ১৯৫১ চনৰ ২৫ অক্টোবৰৰ পৰা ১৯৫২ চনৰ ২১ ফেব্ৰুৱাৰীলৈ ভাৰতৰ প্ৰথমটো সাধাৰণ নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত হৈছিল৷
প্ৰথম তিনিটা সাধাৰণ নিৰ্বাচনত জৱাহৰলাল নেহৰুৰ নেতৃত্বত কংগ্ৰেছ দল জয়ী হৈছিল আৰু জৱাহৰলাল নেহৰু ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ আসনত বহিছিল৷ নেহৰুৰ দিনত নিৰ্বাচন আয়োগৰ দৰে গণতান্ত্ৰিক সংস্থাসমূহ ঠন ধৰি উঠিছিল আৰু শক্তিশালী হৈছিল৷ আৰম্ভণিতে নিৰ্বাচন আয়োগৰ এজন মাত্ৰ নিৰ্বাচন আয়ুক্ত আছিল৷ ১৯৮৯ চনত নিৰ্বাচন আয়োগত তিনিজনীয়া আয়ুক্ত– এজন মুখ্য নিৰ্বাচন আয়ুক্ত আৰু দুজন নিৰ্বাচন আয়ুক্ত কৰা হয়৷ ১৯৯০ চনৰ ৰ জানুৱাৰীত নিৰ্বাচন আয়োগক পুনৰ এজনীয়া কৰা হয় আৰু পুনৰ ১৯৯৩ চনত তিনিজনীয়া কৰা হয়৷ মুখ্য নিৰ্বাচন আয়ুক্তৰ নিৰংকুশ ক্ষমতা নাথাকে, তেওঁ আন দুজন আয়ুক্তৰ পৰামৰ্শ মতে কাম-কাজ পৰিচালনা কৰিব লাগে৷
বৰ্তমানৰ মোদী নেতৃত্বাধীন বিজেপি মিত্ৰজোঁটৰ চৰকাৰৰ বিৰুদ্ধে হোৱাৰ দৰেই ইন্দিৰা গান্ধী নেতৃত্বাধীন কংগ্ৰেছ চৰকাৰৰ বিৰুদ্ধেও সাংবিধানিক স্বতন্ত্ৰ সংস্থাসমূহক নিজৰ মতে পৰিচালনা কৰাৰ প্ৰৱণতা থকাৰ অভিযোগ উত্থাপন হৈছিল৷ নিৰ্বাচন আয়োগৰ দৰে স্বতন্ত্ৰ সাংবিধানিক সংস্থা এটাক নিজৰ ইচ্ছা অনুসৰি পৰিচালিত কৰিব বিচৰা চৰকাৰখনৰ বাবে এই উদ্দেশ্য সিদ্ধি কৰাৰ আটাইতকৈ সুবিধাজনক উপায়টো হ’ল– নিজৰ পছন্দৰ একোজন লোকক এই সংস্থাসমূহৰ মুৰব্বীৰ আসনত অধিষ্ঠিত কৰা৷ তেনে এজন হয় হুজুৰ ধৰণৰ লোকক স্বতন্ত্ৰ সাংবিধানিক সংস্থা এটাৰ মুৰব্বীৰ আসনত বহুৱালে তেওঁ নিজৰ সমস্ত ক্ষমতা বিসৰ্জন দিবলৈ কুণ্ঠাবোধ নকৰে আৰু সেই সংস্থাটো চৰকাৰৰ বহতীয়া অনুষ্ঠানত পৰিণত হয়৷ ইন্দিৰা গান্ধী, আনকি উচ্ছতম ন্যায়ালয়ৰ মুখ্য ন্যায়ধীশকে ধৰি বিচাৰকসকলকো তেওঁৰ ইচ্ছা অনুসৰি পৰিচালিত কৰিব বিচাৰিছিল৷ একেধৰণৰ অভিযোগৰ সন্মুখীন হৈছে প্ৰধানমন্ত্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোদী৷ তেওঁ স্বতন্ত্ৰ সাংবিধানিক সংস্থাতকৈ তেওঁৰ মতে চলা অনুষ্ঠানহে বেছি পছন্দ কৰে৷
ব্যতিক্ৰম আছিল টি এন শেষাণ৷ শেষাণে দেখুৱাই থৈ গৈছে এজন মুখ্য নিৰ্বাচন আয়ুক্তই সংবিধানে প্ৰদান কৰা স্বতন্ত্ৰ অধিকাৰ প্ৰয়োগ কৰিলে কি কৰিব পাৰে৷ ১৯৯০ চনৰ ডিচেম্বৰৰ পৰা ১৯৯৬ চনৰ ডিচেম্বৰলৈ মুখ্য নিৰ্বাচন আয়ুক্তৰ পদত থকা শেষাণে নিৰ্বাচন আয়োগৰ মৰ্যাদাক পুনৰ সংজ্ঞাৱদ্ধ কৰি পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল৷ নিৰ্বাচনী আচৰণবিধি বলৱৎ কৰা, ভোটাৰ পৰিচয় পত্ৰ প্ৰদান কৰা আদি তেওঁৰ অৱদান৷ শেষাণ তেওঁৰ কাৰ্যকালত ৰাজনৈতিক দলবোৰ আৰু নেতাসকলৰ মহা মূৰ কামোৰণিত পৰিণত হৈছিল৷ কিন্তু তেওঁ দেখুৱাই থৈ গৈছিল স্বতন্ত্ৰ সাংবিধানিক সংস্থাবোৰ কিমান শক্তিশালী আৰু গণতন্ত্ৰ ৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত এইবোৰে কি গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিব পাৰে৷
২০২৩ চনত বলৱৎ হোৱা আইন অনুসৰি ভাৰতৰ ৰাষ্ট˜পতিয়ে মুখ্য নিৰ্বাচন আয়ুক্তক নিযুক্তি দিয়ে৷ প্ৰধানমন্ত্ৰী, বিৰোধী দলৰ দলপতি আৰু প্ৰধানমন্ত্ৰীয়ে মনোনীত কৰা এজন মন্ত্ৰীৰ দ্বাৰা গঠিত তিনিজনীয়া কমিটীয়ে মুখ্য নিৰ্বাচন আয়ুক্ত মনোনীত কৰে৷ অতি স্পষ্টভাৱে এতিয়া প্ৰধানমন্ত্ৰীয়ে বিচৰাজনকে মুখ্য নিৰ্বাচন আয়ুক্তৰূপে মনোনীত কৰিব পাৰে৷ বিৰোধী দলৰ নেতাজনে আপত্তি কৰিলেও তেওঁৰ আপত্তি নৰজে৷
এতিয়া বিৰোধী দলৰ দলপতি আৰু কংগ্ৰেছ দলৰ নেতা ৰাহুল গান্ধীয়ে ভোটাৰ তালিকাত থকা ব্যাপক খেলিমেলি উদ্ঘাটন কৰিছে আৰু ভোট চুৰিক এক বৃহৎ ৰাজনৈতিক ইছ্যুত পৰিণত কৰিছে৷ ৰাহুল গান্ধীয়ে মুকলিকৈ অভিযোগ কৰিছে যে নিৰ্বাচন আয়োগে বিজেপিক সহায় কৰাৰ বাবে ভোটাৰ তালিকাত ব্যাপক খেলিমেলি কৰিছে৷ শেহতীয়াকৈ বিহাৰত হৈ থকা ভোটাৰ তালিকাৰ স্পেচিয়েন ইণ্টেনছিভ ৰিভিজন [ছাৰ] অৰ্থাৎ বিশেষ পুংখানুপুংখ পুনৰীক্ষণক লৈ ব্যাপক বিতৰ্ক হৈছে৷ বিষয়টো গৈ উচ্ছতম ন্যায়ালয়ৰ মজিয়া পাইছে৷ বিশেষকৈ ৰাহুল গান্ধীয়ে উদঙাই দিয়া ভোট চুৰিৰ অভিযোগ আৰু ‘ছাৰ’ সন্দৰ্ভত নিৰ্বাচন আয়োগৰ, বিশেষকৈ মুখ্য নিৰ্বাচন আয়ুক্ত জ্ঞানেশ কুমাৰৰ বক্তব্যই কাকো আশ্বস্ত কৰিব পৰা নাই, বৰং নতুন প্ৰশ্ন আৰু সন্দেহৰহে উদ্ৰেক কৰিছে৷ কংগ্ৰেছক ভোটাৰ তালিকা ডিজিটেল ৰূপত দিবলৈ অস্বীকাৰ কৰি, ভোট গ্ৰহণ কেন্দ্ৰৰ চিচি টিভি ৰেকৰ্ডিং দিবলৈ অস্বীকাৰ কৰি নিৰ্বাচন আয়োগে সন্দেহ বঢ়াইছেহে৷ সংবাদ মেলত জ্ঞানেশ কুমাৰৰ চালে-বেৰে কোবোৱা কথা-বতৰা আৰু উত্তৰসমূহে এফালে ৰাইজক আমোদ দিছে, একে সময়তে নিৰ্বাচন আয়োগৰ দৰে এক স্বতন্ত্ৰ সাংবিধানিক সংস্থা এটাৰ মৰ্যাদা অক্ষুণ্ণ ৰখাৰ ক্ষেত্ৰত মুখ্য নিৰ্বাচন আয়ুক্ত সফল হ’ব পৰা নাই৷ কোনো সন্দেহ নাই যে নিৰ্বাচন আয়োগ এক বিশ্বাসযোগ্যতাৰ সংকটত৷ ইয়াৰ ফলত কোনোবা ব্যক্তিবিশেষৰ কিবা লাভ হ’ব পাৰে, কিন্তু গণতন্ত্ৰৰ লোকচান হ’ব৷