ডলাৰৰ আধিপত্যৰ বিৰুদ্ধে বিকল্প বাণিজ্য-ব্যৱস্থাৰ সন্ধান

'আমাৰ অসম’ৰ বিশেষ প্ৰতিবেদন, ১১ ছেপ্টেম্বৰঃ বিশ্ব ৰাজনীতি আৰু অৰ্থনীতিৰ দ্রুত পৰিৱৰ্তিত সমীকৰণৰ মাজতে শনিবাৰে নতুন দিল্লীৰ ভাৰত মণ্ডপমত আৰম্ভ হ’ব অষ্টাদশ ব্ৰিকছ শীৰ্ষ সন্মিলন। ১২ আৰু ১৩ ছেপ্টেম্বৰত অনুষ্ঠিত হ’বলগীয়া এই সন্মিলনক কেন্দ্ৰ কৰি ইতিমধ্যে ৰাজধানী দিল্লী সজাই তোলা হৈছে। উদীয়মান আৰু উন্নয়নশীল অৰ্থনীতিৰ ১১খন দেশৰ ৰাষ্ট্ৰপ্ৰধান তথা শীৰ্ষ প্ৰতিনিধিৰ সমাৱেশে এইবাৰৰ ব্ৰিকছক বিশেষ তাৎপৰ্য প্ৰদান কৰিছে। ভাৰতৰ ২০২৬ চনৰ অধ্যক্ষতাৰ মূল বিষয়—‘সহনশীলতা, উদ্ভাৱন, সহযোগিতা আৰু বহনক্ষমতাৰ বাবে নিৰ্মাণ’।

ব্ৰাজিল, চীন, ইজিপ্ত, ইথিওপিয়া, ইণ্ডোনেছিয়া, ভাৰত, ইৰাণ, ৰাছিয়া, ছৌদি আৰব, দক্ষিণ আফ্ৰিকা আৰু সংযুক্ত আৰব আমিৰশ্বাহী —এই ১১খন দেশ ব্ৰিকছৰ পূৰ্ণ সদস্য। ৰাছিয়াৰ ৰাষ্ট্ৰপতি ভ্লাদিমিৰ পুটিন, চীনৰ ৰাষ্ট্ৰপতি ছি জিনপিং, দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ ৰাষ্ট্ৰপতি ছিৰিল ৰামাফোছা, ইজিপ্তৰ ৰাষ্ট্ৰপতি আব্দেল ফাত্তাহ এল-ছিছি, ইণ্ডোনেছিয়াৰ ৰাষ্ট্ৰপতি প্ৰাবোৱো ছুবিয়ান্তো আৰু ইৰাণৰ ৰাষ্ট্ৰপতি মাছুদ পেজেছকিয়ানকে ধৰি বহু শীৰ্ষ নেতা সন্মিলনত অংশগ্ৰহণ কৰিব। ব্ৰাজিল আৰু ছৌদি আৰবে বিদেশ মন্ত্ৰী পৰ্যায়ৰ প্ৰতিনিধি প্ৰেৰণ কৰিছে। মালয়েছিয়াৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী আনোৱাৰ ইব্ৰাহিম আৰু ভিয়েটনামৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী লে মিনহ হংগেও সন্মিলনত অংশগ্ৰহণ কৰিব।

এইবাৰৰ ব্ৰিকছ সন্মিলনৰ অন্যতম চৰ্চিত বিষয় হ’ব ডি-ডলাৰাইজেচন। অৰ্থাৎ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য আৰু বিত্তীয় লেনদেনত আমেৰিকান ডলাৰৰ ওপৰত অত্যধিক নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰা। কিন্তু ইয়াৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে ব্ৰিকছে কাইলৈ এখন নতুন ‘ব্ৰিকছ মুদ্ৰা’ ঘোষণা কৰিব। বৰং সদস্য দেশসমূহৰ মাজত নিজা ৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰাত বাণিজ্যিক লেনদেন, সীমা-পাৰ পেমেণ্ট ব্যৱস্থা আৰু বিকল্প বিত্তীয় পৰিকাঠামো শক্তিশালী কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়াৰ সম্ভাৱনা অধিক। এই প্ৰশ্নটো ব্ৰিকছৰ বাবে কেৱল অৰ্থনৈতিক নহয়, কৌশলগতো। ৰাছিয়াৰ ওপৰত পশ্চিমীয়া নিষেধাজ্ঞা আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বেংকিং ব্যৱস্থাত ডলাৰ-কেন্দ্ৰিক পৰিকাঠামোৰ প্ৰভাৱৰ পাছত বিকল্প পৰিশোধ ব্যৱস্থাৰ প্ৰয়োজনীয়তা ব্ৰিকছৰ ভিতৰত অধিক গুৰুত্ব লাভ কৰিছে। ভাৰতেও নিজা মুদ্ৰাত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য বৃদ্ধি কৰাৰ ক্ষেত্ৰত ইতিমধ্যে কেইবাখনো দেশৰ সৈতে পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছে।

ব্ৰিকছৰ ‘ডি-ডলাৰাইজেচন’ক বহু সময়ত ভুলকৈ এক নতুন উমৈহতীয়া মুদ্ৰা সৃষ্টি কৰাৰ সৈতে একাকাৰ কৰা হয়। প্ৰকৃততে দুয়োটা বিষয় পৃথক। নতুন ব্ৰিকছ মুদ্ৰা সৃষ্টি কৰিবলৈ সদস্য দেশসমূহৰ অৰ্থনীতি, মুদ্ৰানীতি, কেন্দ্ৰীয় বেংকৰ নীতি, বিনিময় হাৰ আৰু মূলধন চলাচলৰ ক্ষেত্ৰত ব্যাপক সমন্বয়ৰ প্ৰয়োজন হ’ব। বৰ্তমানৰ পৰিস্থিতিত সেই পৰ্যায়লৈ যোৱাৰ সম্ভাৱনা কম।ইয়াৰ বিপৰীতে, ৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰাত দ্বিপাক্ষিক বাণিজ্য, স্থানীয় পেমেণ্ট ব্যৱস্থাৰ সংযোগ আৰু ডিজিটেল পেমেণ্ট আন্তঃসংযোগ তুলনামূলকভাৱে বাস্তৱসন্মত পথ। দিল্লীত অনুষ্ঠিত হ’বলগীয়া ব্ৰিকছৰ সমান্তৰাল ব্যৱসায়িক আলোচনাতো সীমা-পাৰ বিনিয়োগ, ডলাৰ-বহিৰ্ভূত নিষ্পত্তি আৰু পেমেণ্ট ব্যৱস্থাৰ ওপৰত গুৰুত্ব থাকিব। এই ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ বাবে বিশেষ সুযোগ আছে। ভাৰতৰ ইউপিআই আৰু ব্ৰাজিলৰ পিক্সৰ দৰে ৰাষ্ট্ৰীয় তাৎক্ষণিক পেমেণ্ট ব্যৱস্থাক পৰস্পৰৰ সৈতে সংযোগ কৰাৰ সম্ভাৱনাও আলোচনাৰ বিষয়। ব্ৰিকছৰ সদস্য দেশসমূহৰ কেন্দ্ৰীয় বেংকৰ ডিজিটেল মুদ্ৰাৰ মাজত আন্তঃসংযোগ স্থাপনৰ প্ৰশ্নও উঠিছে। ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল—ভৱিষ্যতে এজন ভাৰতীয় আমদানিকাৰক বা ব্যৱসায়ীয়ে প্ৰতিটো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় লেনদেনৰ বাবে ডলাৰ-কেন্দ্ৰিক পৰিশোধ ব্যৱস্থাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰাকৈ ব্ৰিকছৰ আন সদস্য দেশৰ সৈতে অধিক সহজে লেনদেন কৰিব পাৰিব পাৰে। অৱশ্যে এনে ব্যৱস্থা বাস্তৱায়িত কৰিবলৈ সদস্য দেশসমূহৰ মাজত প্ৰযুক্তিগত মানদণ্ড, নিয়ন্ত্ৰণমূলক সমন্বয়, মুদ্ৰাৰ বিনিময় হাৰ আৰু বিশ্বাসযোগ্যতা নিশ্চিত কৰাটো ডাঙৰ প্ৰত্যাহ্বান।

ব্ৰিকছৰ সম্প্ৰসাৰণৰ পাছত গোটটোৰ বিশ্ব অৰ্থনীতিৰ ওপৰত প্ৰভাৱ যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছে। বৰ্তমানৰ ১১খন সদস্য দেশে বিশ্ব জনসংখ্যাৰ প্ৰায় আধা অংশ আৰু বিশ্ব মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদনৰ প্ৰায় ৪০ শতাংশক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে বুলি ভাৰতীয় চৰকাৰী সূত্ৰই উল্লেখ কৰিছে। বিশ্ব বাণিজ্যতো ব্ৰিকছৰ অংশ প্ৰায় এক-চতুৰ্থাংশ। ভাৰতৰ বাণিজ্য মন্ত্ৰী পীয়ূষ গোৱালে নতুন দিল্লীত ব্ৰিকছ ব্যৱসায়িক মঞ্চৰ উদ্বোধনী অধিৱেশনত ব্ৰিকছ দেশসমূহৰ মাজত অধিক গভীৰ বাণিজ্য আৰু বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ যোগান-শৃংখলৰ আহ্বান জনাইছে।বিশেষকৈ শক্তি, খাদ্য, ঔষধ, কেঁচামাল, কৌশলগত খনিজ, প্ৰযুক্তি আৰু আন্তঃগাঁথনিৰ ক্ষেত্ৰত ব্ৰিকছ দেশসমূহৰ মাজত সহযোগিতাৰ সম্ভাৱনা বিপুল। ভাৰতৰ বাবে ঔষধ, ইলেকট্ৰনিক সামগ্ৰী, অভিযান্ত্ৰিক সামগ্ৰী, ডিজিটেল সেৱা আৰু কৌশলগত খনিজৰ বজাৰ সম্প্ৰসাৰণৰ ক্ষেত্ৰতো ব্ৰিকছ গুৰুত্বপূৰ্ণ।

দিল্লীৰ সন্মিলনৰ আন এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ হ’ব ৰাছিয়া আৰু চীনৰ সৈতে ভাৰতৰ সম্পৰ্ক। ৰাছিয়াৰ ৰাষ্ট্ৰপতি পুটিন ইতিমধ্যে নতুন দিল্লীত উপস্থিত হৈছে আৰু প্ৰধানমন্ত্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোদীৰ সৈতে দ্বিপাক্ষিক আলোচনাৰ সম্ভাৱনা আছে। চীনৰ ৰাষ্ট্ৰপতি ছি জিনপিঙৰ উপস্থিতিও সন্মিলনখনৰ কূটনৈতিক তাৎপৰ্য বৃদ্ধি কৰিছে।ভাৰত-চীন সম্পৰ্কত সীমান্ত প্ৰশ্ন, বাণিজ্যিক ভাৰসাম্য আৰু আঞ্চলিক ভূ-ৰাজনীতিৰ দৰে সংবেদনশীল বিষয় থকাৰ সময়তে একেটা মঞ্চত মোদী আৰু ছিৰ উপস্থিতি বিশেষভাৱে তাৎপৰ্যপূৰ্ণ। আনহাতে ৰাছিয়াৰ সৈতে ভাৰতৰ কৌশলগত আৰু প্ৰতিৰক্ষা সম্পৰ্কৰ বাবেও পুটিন-মোদী বৈঠকলৈ নজৰ থাকিব।

২০০৬ চনত ‘ব্ৰিক ’ গঠন আৰু ২০০৯ চনত প্ৰথম শীৰ্ষ সন্মিলনৰ পাছত সংগঠনটোৰ এজেণ্ডা বহুগুণে বিস্তৃত হৈছে। দক্ষিণ আফ্ৰিকাই যোগ দিয়াৰ পাছত ‘ব্ৰিক’ৰ পৰা ‘ব্ৰিকছ’ হোৱা সংগঠনটো ২০২৪ চনত ইজিপ্ত, ইথিওপিয়া, ইৰাণ, ছৌদি আৰব আৰু সংযুক্ত আৰব আমিৰশ্বাহীয়ে যোগ দিয়াৰ পাছত অধিক শক্তিশালী হৈছে। ২০২৬ চনত ব্ৰিকছে প্ৰতিষ্ঠানিক সহযোগিতাৰ ২০ বছৰো সম্পূৰ্ণ কৰিছে। সেয়েহে দিল্লীৰ সন্মিলনত অৰ্থনীতিৰ লগতে বিশ্ব শাসন ব্যৱস্থা, বহুপাক্ষিকতা, শান্তি আৰু নিৰাপত্তা, জলবায়ু পৰিৱৰ্তন, খাদ্য আৰু শক্তি সুৰক্ষা, প্ৰযুক্তি, কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা, চাইবাৰ নিৰাপত্তা আৰু বহনক্ষম উন্নয়নো গুৰুত্ব পাব। ভাৰতৰ অধ্যক্ষতাত ইতিমধ্যে দেশৰ ২৫খনতকৈ অধিক চহৰত ৩৫০টাৰো অধিক বৈঠক আৰু উচ্চস্তৰীয় আলোচনা অনুষ্ঠিত হৈছে।

ব্ৰিকছৰ বিস্তাৰে এটা বৃহৎ কূটনৈতিক প্ৰশ্নও উত্থাপন কৰিছে—এই গোটটো কি ক্ৰমে ‘গ্লোবেল ছাউথ’ৰ অধিক শক্তিশালী কণ্ঠস্বৰ হৈ উঠিব? পশ্চিমীয়া শক্তিৰ নেতৃত্বত থকা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিত্তীয় আৰু ৰাজনৈতিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ সংস্কাৰৰ দাবী ব্ৰিকছৰ বহু সদস্যৰ মাজত সাধাৰণ বিষয়।ভাৰতৰ বাবে অৱশ্যে ব্ৰিকছৰ লক্ষ্য পশ্চিমৰ সৈতে মুখামুখি সংঘাত সৃষ্টি কৰা নহয়। ভাৰতৰ কূটনৈতিক স্থিতি হৈছে—বহু-মেৰুবিশিষ্ট বিশ্ব ব্যৱস্থাত উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ স্বাৰ্থ অধিক শক্তিশালী কৰা। সেই দৃষ্টিকোণৰ পৰাই দিল্লীৰ সন্মিলন ভাৰতৰ বাবে এক কূটনৈতিক পৰীক্ষাও।

ব্ৰিকছৰ শক্তি ইয়াৰ আকাৰত, কিন্তু প্ৰত্যাহ্বানো ইয়াৰ আকাৰতেই। সদস্য দেশসমূহৰ ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থা, অৰ্থনৈতিক স্বাৰ্থ, বৈদেশিক নীতি আৰু ভূ-ৰাজনৈতিক অগ্ৰাধিকাৰ একে নহয়। ভাৰত-চীনৰ মাজত প্ৰতিযোগিতা আছে, ৰাছিয়াৰ সৈতে পশ্চিমৰ সংঘাত আছে, মধ্যপ্ৰাচ্যৰ সদস্য দেশসমূহৰ নিজস্ব কৌশলগত স্বাৰ্থ আছে। সেয়েহে ব্ৰিকছক এখন ঐক্যবদ্ধ ‘বিকল্প বিশ্বশক্তি’লৈ ৰূপান্তৰ কৰা সহজ নহয়। বিশেষকৈ ডলাৰৰ আধিপত্য হ্ৰাস কৰিবলৈ কেৱল ৰাজনৈতিক ঘোষণা যথেষ্ট নহ’ব; গভীৰ আৰু মুক্ত বাণিজ্য, শক্তিশালী বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠান, নিৰ্ভৰযোগ্য পেমেণ্ট ব্যৱস্থা, মুদ্ৰাৰ স্থিৰতা আৰু সদস্য দেশসমূহৰ মাজত পাৰস্পৰিক আস্থাৰ প্ৰয়োজন। এই কাৰণেই দিল্লীৰ ব্ৰিকছ সন্মিলনৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নটো হয়তো ‘নতুন ব্ৰিকছ মুদ্ৰা আহিব নে?’ নহয়। প্ৰকৃত প্ৰশ্নটো হ’ল—ডলাৰ-কেন্দ্ৰিক বিশ্ব অৰ্থনীতিৰ ভিতৰত ব্ৰিকছ দেশসমূহে কিমান দূৰলৈ নিজা বিকল্প বাণিজ্য আৰু পেমেণ্ট পৰিকাঠামো গঢ়ি তুলিব পাৰে?ভাৰতৰ বাবে এই সন্মিলন সেই উত্তৰৰ সন্ধানৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মুহূৰ্ত।