অনুভূতিপ্ৰৱণতাৰ বুনিয়াদ নৃশংসতা

‘ঠিক কৰিছে, ইহঁতক গুলীয়াই মাৰিব লাগে’, পুলিচে অপৰাধীক গুলীয়ালে এইধৰণৰ অনুভূতিপ্ৰৱণ প্ৰতিক্ৰিয়া ৰাইজৰ মাজত সঘনাই শুনা যায়৷ সেই ৰাইজেই দুৰ্নীতিগ্ৰস্ত ৰাজনীতিককো ‘ৰাজহুৱাভাৱে ফাঁচি দিব লাগে’ বুলি অনুভূতিপ্ৰৱণ মন্তব্য কৰে৷ তেনে অনুভূতিপ্ৰৱণতা ন্যায়-ব্যৱস্থা এটাৰ ভিত্তি হ’ব নোৱাৰে৷ 

ভাৰতৰ সংবিধানৰ ২১নং অনুচ্ছেদঃ কোনো ব্যক্তিকেই বিধিৰ দ্বাৰা স্থাপিত প্ৰক্ৰিয়াৰ বাহিৰে তেওঁৰ জীৱন আৰু ব্যক্তিগত অধিকাৰৰ পৰা বঞ্চিত কৰা নহ’ব৷ ৰাষ্ট্ৰৰ এজন মানুহক গ্ৰেপ্তাৰ কৰাৰ, তেওঁক বন্দী কৰি ৰখাৰ, তেওঁক কাৰাবাস দিয়াৰ আনকি তেওঁক মৃত্যুদণ্ড দিয়াৰো অধিকাৰ আছে৷ কিন্তুৰ ৰাষ্ট্ৰই এই সকলো কৰাৰ অধিকাৰ আছে বিধিৰ দ্বাৰা স্থাপিত প্ৰক্ৰিয়াৰ মাজেৰে৷ সংবিধানে প্ৰদান কৰা অধিকাৰসমূহৰ কিছুমান প্ৰযোজ্য হয় ভাৰতৰ নাগৰিকৰ বাবে আৰু আনবোৰ প্ৰযোজ্য হয় সকলো ব্যক্তিৰ বাবে৷ ভোটদান বা নিৰ্বাচনত অৱতীৰ্ণ হোৱাৰ অধিকাৰ হ’ল নাগৰিকৰ অধিকাৰ৷ কিন্তু সংবিধানৰ ২১নং অনুচ্ছেদে দিয়া অধিকাৰ হ’ল সকলো ব্যক্তিৰে অধিকাৰ, আনকি এজন অবৈধ বিদেশীয়েও এই অধিকাৰ লাভ কৰে৷ এজন অবৈধ অনুপ্ৰৱেশকাৰীৰ জীৱন আৰু স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ ৰাষ্ট্ৰই খৰ্ব কৰিব পাৰে প্ৰতিষ্ঠিত আইন অনুসৰিহে৷

ব্যক্তিৰ জীৱন আৰু ব্যক্তি স্বাধীনতা হৰণ কৰাৰ বাবে ভাৰতৰ কিছুমান আইন আছে যিবোৰক ক’লা আইন বুলি সমালোচনা কৰা হয়৷ ইয়াৰে কিছুমান আইন ঔপনিৱেশিক ব্ৰিটিছ শাসকে ৰাজনৈতিক বিৰোধীসকলক কাবু কৰিবলৈ প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল আৰু কিছুমান স্বাধীনতাৰ পাছত বলৱৎ হৈছিল৷ এই আইনবোৰৰ জৰিয়তে চৰকাৰে ৰাজনৈতিক বিৰোধীসকলক দীৰ্ঘকালৰ বাবে বিনা বিচাৰে কাৰাগাৰত বন্দী কৰি ৰাখিব পাৰে৷ এই আইনকেইখনৰ অধীনত বন্দী হোৱাসকলে সহজে জামিন নাপায়৷ সৌ সিদিনালৈ কাৰাৰুদ্ধ হৈ থকা অখিল গগৈ, জামিন নোপোৱাকৈ মৃত্যুক সাবটি লোৱা ষ্টেন স্বামী ইয়াৰ প্ৰমাণ৷ গতিকে চৰকাৰৰ হাতত এনেকুৱা আইন আছে যিবোৰৰ দ্বাৰা চৰকাৰে ‘বিধিৰ দ্বাৰা স্থাপিত’ প্ৰক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে ব্যক্তিৰ স্বাধীনতা কাঢ়ি ল’ব পাৰে৷ তেওঁক বিচাৰাধীন বন্দীৰূপে অনিৰ্দিষ্টকাললৈ জে’লত ৰাখিব পাৰে৷ এই আইনবোৰ যিহেতু এতিয়ালৈ অসাংবিধানিক বুলি খাৰিজ হোৱা নাই, গতিকে অখিল গগৈক সোতৰ মাহ জে’লত ৰখাটো নৈতিকতা বা মানৱীয় দৃষ্টিকোণৰ পৰা যিয়েই নহওক কিয়, সেয়া সম্পূৰ্ণ ‘বিধিৰ দ্বাৰা স্থাপিত’ প্ৰক্ৰিয়া অনুসৰি কৰা কাম৷ 

ৰাষ্ট্ৰই ইচ্ছা কৰিলে সাংবিধানিক প্ৰক্ৰিয়াৰেই এজন লোকক বিনা বিচাৰে অনিৰ্দিষ্ট কাললৈ জে’লত ভৰাই ৰাখিব পাৰে৷ বৰ্তমান ভাৰতত ৰাজনৈতিক বিৰোধীক এনেকৈ জে’লত ৰখাৰ অলেখ উদাহৰণ আছে৷ সেই একেটা কামকে চৰকাৰে অপৰাধীৰ ক্ষেত্ৰত কৰিব নোৱাৰে কিয়? ভাৰতৰ ন্যায়ব্যৱস্থা এই তত্ত্বৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত যে এশটা দোষী সাৰি যাওক কিন্তু এটা নিৰ্দোষীৰ শাস্তি নহওক৷ জুৰিছপ্ৰুডেঞ্চৰ হাজাৰ বছৰীয়া অভিজ্ঞতাৰ ভিত্তিত এই তত্ত্ব নিৰ্মিত হৈছে আৰু পৃথিৱীৰ সকলো গণতান্ত্ৰিক সভ্য দেশে ইয়াক মানি লৈছে আৰু নিজৰ ন্যায়-ব্যৱস্থা এই তত্ত্ব অনুসৰি গঢ়িছে৷

বহু অপৰাধীৰ দোষ আদালতত সাব্যস্ত কৰা পুলিচ বা ৰাষ্ট্ৰৰ বাবে অত্যন্ত দুৰুহ কাম৷ গতিকে অপৰাধীয়ে জানে যে তেওঁলোকে অপৰাধ সংঘটিত কৰাৰ কেইদিনমান বা কেইমাহমানৰ ভিতৰতে জামিন পাব আৰু তেওঁলোকৰ দোষ কেতিয়াও আদালতত সাব্যস্ত নহয়, গতিকে মাজে-সময়ে কিছুদিন জে’লত থাকি তেওঁলোকে নিজৰ অপৰাধ সংঘটিত কৰি যাব পাৰিব৷ 

হত্যাকাৰী, চোৰ, ডকাইত, ধৰ্ষণকাৰী আদি অপৰাধীৰ প্ৰতি মানুহৰ তীব্ৰ ঘৃণা আছে৷ গতিকে ‘ইহঁতক গুলীয়াই মাৰিব লাগে’ধৰণৰ অনুভূতিপ্ৰৱণ আৱেগিক কথা মানুহে কয়৷ কিন্তু একৈছ শতিকাৰ গণতান্ত্ৰিক দেশ এখনৰ চৰকাৰে বা আধুনিক পুলিচ বাহিনী এটাই ৰাইজৰ এই অনুভূতিপ্ৰৱণতাক সাৰথি কৰি ৰাইজৰ সমৰ্থন পাবলৈ অপৰাধীক সকলোধৰণৰ ন্যায়িক প্ৰক্ৰিয়াৰ বাহিৰত গুলীয়াই হত্যা কৰিব লাগেনে? বা সিহঁতক জীৱনলৈ ঘুণীয়া কৰিব লাগেনে? অনুভূতিক বাদ দি যুক্তিসংগতভাৱে চিন্তা কৰি কোনোবাই এনে কাৰ্যক সমৰ্থন কৰিব পাৰেনে? ৰাইজে দেখোন দুৰ্নীতিগ্ৰস্ত ৰাজনীতিকক ৰাজপথত ফাঁচি দিব লাগে বুলি কয়! অসংখ্য অপৰাধী আৰু অৰ্থনৈতিক গোচৰত অভিযুক্ত ৰাজনৈতিক নেতাই সমগ্ৰ দেশত শাসকৰ দায়িত্ব পালন কৰি আছে! 

এটা অপৰাধীয়ে যদি জানে যে এবাৰ গ্ৰেপ্তাৰ হ’লে জামিন পাবলৈ বছৰৰ পাছত বছৰ জে’লত পচিব লাগিব, তেতিয়া সেয়া হ’ব অপৰাধীৰ বাবে ত্ৰাসৰ কাৰণ৷ ৰাজনৈতিক বিৰোধীৰ ক্ষেত্ৰত কৰাটোকেই চৰকাৰে অপৰাধীৰ ক্ষেত্ৰতো কৰিলে সি ৰাইজৰো সমৰ্থন পাব৷ বাৰে বাৰে অপৰাধ সংঘটিত কৰা পেছাদাৰী অপৰাধীক জে’লত ৰাখিবৰ বাবে চৰকাৰে ‘বিধিৰ দ্বাৰা স্থাপিত’ সাংবিধানিক প্ৰক্ৰিয়া এটা প্ৰতিষ্ঠা কৰিব পাৰে৷ 

পুলিচক ন্যায়িক আৰু সাংবিধানিক প্ৰক্ৰিয়াটোৰ পৰিধিৰ বাহিৰলৈ গৈ অপৰাধ নিয়ন্ত্ৰণৰ অলিখিত অধিকাৰ দিলে সি ভৱিষ্যতে পুলিচে অপৰাধীক গুলী মাৰোঁতে বাহ্‌ বাহ্‌ দিয়া সাধাৰণ মানুহৰ বাবে ভয়ংকৰ ফ্ৰেকেংনষ্টাইনৰ ৰূপ ধৰিব পাৰে৷ 

যি ন্যায়শাস্ত্ৰ হাজাৰ বছৰৰ অভিজ্ঞতাৰ ভিত্তিৰ গঢ় লৈছে, তাক জনতাৰ জনপ্ৰিয় আৱেগ-অনুভূতিক সন্তুষ্ট কৰি সস্তীয়া জনপ্ৰিয়তা অৰ্জনৰ বাবে এটা মুহূৰ্তৰ বাবেও খাৰিজ কৰিলে সি আমাক বৰ্বৰতাৰ দিশে লৈ যাব৷ মনস্তত্ত্ববিদ কাৰ্ল গুস্তাফ জঙে কৈছে, অনুভূতিপ্ৰৱণতা নৃশংসতাৰ বুনিয়াদত ভিত্তি কৰি গঢ় লয়৷ জাতীয়তাবাদী, ধৰ্মীয়, বৰ্ণবাদী আনকি ব্যক্তিগত অনুভূতিপ্ৰৱণতা নৃসংশতাৰ বুনিয়াদত গঢ় ল’ব পাৰে৷ যুদ্ধৰ সময়ত, সাম্প্ৰদায়িক সংঘৰ্ষৰ সময়ত আমি দেখা পাওঁ অনুভূতিপ্ৰৱণতাৰ নৃসংশতা৷ অপৰাধবিৰোধী অনুভূতিপ্ৰৱণতাৰ আঁৰতো তেনে এক নৃশংসতা লুকাই থাকিব পাৰে৷ 

অনুভূতিপ্ৰৱণতাক সংবিধানৰ ২১নং অনুচ্ছেদ খাৰিজ কৰাৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিলে সি কেৱল সংবিধানৰ উলংঘাই নহয়, সি হ’ব এক ভয়ংকৰ ভৱিষ্যতলৈ কৰা যাত্ৰাৰ আৰম্ভণি৷