প্ৰেছ স্বাধীনতাৰ সূচকাংক-ভাৰতৰ অধোগতি

প্ৰেছৰ স্বাধীনতাৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ স্থান ১৮০ খন দেশৰ মাজত ১৫০ সংখ্যকলৈ অৱনমিত হৈছে৷ যোৱা বছৰ ভাৰতৰ স্থান ১৪২ আছিল৷ প্ৰেছৰ স্বাধীনতাৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ নিম্নমুখী যাত্ৰা অব্যাহত আছে৷ এই সূচকাংক প্ৰকাশ কৰিছে আৰএছএফ অৰ্থাৎ ‘ৰিপ’ৰ্টাৰ উইডাউট ব’ৰ্ডাৰ’ [সীমাৰ বান্ধোন নথকা সাংবাদিক] নামৰ আন্তৰ্জাতিক সংগঠনটোৱে৷ এই সংগঠনটো  বেচৰকাৰী  আৰু  কোনোধৰণৰ আৰ্থিক লাভ অৰ্জন ইয়াৰ উদ্দেশ্য নহয়৷ ১৯৮৫ চনত গঠন কৰা অনুষ্ঠানটোৰ প্ৰধান কাযাৰ্লয় পেৰিচত৷ 

স্বাভাৱিকতেই এই প্ৰতিবেদনে ভাৰতত বিতৰ্কৰ সৃষ্টি কৰিছে৷ চৰকাৰৰ সমৰ্থক পক্ষটোৱে এই কথা মানি ল’বলৈ নাৰাজ যে ভাৰতত প্ৰেছৰ স্বাধীনতাৰ অৱনতি ঘটিছে৷ আনহাতে, বিৰোধীপক্ষই জোৰ দি কৈছে যে ভাৰতত প্ৰেছ স্বাধীনতাৰ অধোগতি অব্যাহত আছে৷ ২০১০ চনত ভাৰতৰ স্থান এই সূচকাংকত ১২২ আছিল আৰু ২০১৩ চনত ই ১৪০ লৈ অৱনমিত হৈছিল৷ গতিকে ২০১৪ চনত বিজেপি ক্ষমতালৈ অহাৰ পাছত ভাৰতত প্ৰেছ স্বাধীনতাৰ অধোগতি আৰম্ভ হ’ল আৰু বিজেপি ক্ষমতালৈ অহাৰ আগতে ভাৰতত প্ৰেছ স্বাধীনতাৰ সোণালী যুগ চলি আছিল সেই কথা অন্ততঃ আৰএছএফৰ সূচকাংকই প্ৰমাণ নকৰে৷ ভাৰত কাহানিও প্ৰেছ স্বাধীনতাৰ ক্ষেত্ৰত আগশাৰীৰ দেশ নাছিল৷ এতিয়াও নহয়৷ আৰএছএফ-এ কি পদ্ধতি অৱলম্বন কৰি এই সূচকাংক নিৰূপণ কৰিছে তাক লৈও প্ৰশ্ন উত্থাপন হৈছে৷ 

জৰুৰীকালিন অৱস্থাৰ সময়ত ইন্দিৰা গান্ধীৰ দমনমূলক নীতিৰ আগত সেও মনা ভাৰতৰ মিডিয়াৰ বিষয়ে বেজেপিৰ বৰ্তমান বিস্মৃতিৰ গৰ্ভত হেৰাই যোৱা নেতা লালকৃষ্ণ আদাৱানিয়ে এষাৰ বৰ মনত ৰাখিবলগীয়া কথা কৈছিল৷ তেওঁ কৈছিল, চৰকাৰে তোমালোকক হালি দিবলৈ কৈছিল, তোমালোকে আঁঠু কাঢ়ি দিলা৷ একেখিনি কথাকে লালকৃষ্ণ আদাৱানিয়ে আৰম্ভ কৰা ৰাম মন্দিৰ নিৰ্মাণৰ আন্দোলনে ক্ষমতাত অধিস্থিত কৰা আৰু ক্ষমতা লাভৰ পাছত স্বয়ং আদৱানিকেই পাহৰি যোৱা নৰেন্দ্ৰ মোদীৰ বিজেপি চৰকাৰৰ ক্ষেত্ৰতো ক’ব পাৰি৷ মোদী চৰকাৰে মিডিয়াক হালি দিবলৈ কৈছিল, সৰহসংখ্যক মিডিয়াই আঁঠু কাঢ়ি দিলে, কিছুমানে নৰেন্দ্ৰ মোদী প্ৰধানমন্ত্ৰী হোৱাৰ দিনধৰি সাষ্টাংগে প্ৰণাম কৰি চুচৰি আছে৷ 

২০১৪ চনত বিজেপি চৰকাৰ গঠন হোৱাৰ পাছত, বিশেষকৈ ইলেকট্ৰনিক মাধ্যমৰ ক্ষেত্ৰত দেখা আটাইতকৈ মজাৰ পৰিঘটনাটো হ’ল এই মিডিয়াৰ সৰহভাগেই সম্পূৰ্ণ নিজা উদ্যোগত চৰকাৰৰ গুণানুকীত্তৰ্ন কৰা প্ৰচাৰ মাধ্যমত পৰিণত হ’ল৷ এই ইলেকট্ৰনিক মিডিয়াবোৰ চৰকাৰী নহয়, ব্যক্তিগত খণ্ডৰহে৷ এই মিডিয়াবোৰৰ মালিকসকলৰ সৰহভাগেই তেওঁলোকৰ চেনেলবোৰক, বিশেষকৈ নিউজ চেনেলবোৰক চৰকাৰৰ তোষামোদকাৰী প্ৰচাৰ মাধ্যমত পৰিণত কৰিলে৷  

ইলেকট্ৰনিক মাধ্যমৰ এই প্ৰায় সম্পূৰ্ণ আত্মসমৰ্পণৰ বিপৰীতে ছপা মাধ্যমে অত্যন্ত বিৰূপ পৰিস্থিতিটো নিজৰ স্বাধীনতা অক্ষুন্ন ৰাখি প্ৰকৃত সত্য তথা প্ৰকৃত তথ্য পঢ়ৱৈক জনাবলৈ প্ৰচেষ্টা অব্যাহত ৰাখিছে৷ ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ৰ বাতৰিকাকতত চৰকাৰৰ তীব্ৰ সমালোচনামূলক প্ৰতিবেদন তথা মতামত নিয়মীয়াকৈ প্ৰকাশ হৈ আছে৷ এইক্ষেত্ৰত তথাকথিত ৰাষ্ট্ৰীয় ছপা মাধ্যমতকৈ আঞ্চলিক প্ৰচাৰ মাধ্যমসমূহেহে প্ৰকৃত সত্য আৰু তথ্য প্ৰকাশ কৰাত আগভাগ লৈছে৷ আঞ্চলিক ইলেকট্ৰনিক নিউজ চেনেলবোৰ এতিয়ালৈ প্ৰায়ভাগ তথাকথিত ৰাষ্ট্ৰীয় নিউজ চেনেলৰ দৰে সম্পূৰ্ণৰূপে চৰকাৰী প্ৰচাৰ মাধ্যমত পৰিণত হোৱা নাই৷ 

বিজেপিৰ শাসনকালত বহু প্ৰচাৰ মাধ্যম নিজৰ মুক্ত স্বাধীন ইচ্ছাত চৰকাৰৰ বহতীয়া হৈ পৰাৰ কাৰণ হ’ল সেই প্ৰচাৰগোষ্ঠীৰ, বিশেষকৈ নিউজ চেনেলৰ মালিকানা যিসকলৰ হাতত আছে তেওঁলোকৰ সাংবাদিকতাৰ প্ৰতি কোনোধৰণৰ দায়বদ্ধতা নাই৷ নিউজ চেনেল তেওঁলোকৰ বাবে লাভ অৰ্জনৰ বাবে কৰা এটা ব্যৱসায় মাত্ৰ৷  কিন্তু ইয়াৰ মাজতেই বহু প্ৰত্যাহ্বানৰ মাজতো সাংবাদিকতাৰ প্ৰতি দায়বদ্ধ নিউজ চেনেল, বাতৰিকাকত, সাংবাদিক, সম্পাদকৰ সংখ্যা ভাৰতত একেবাৰে কম নহয়৷ ভাৰতৰ বহু সাংবাদিক এতিয়া দায়িত্বসহকাৰে সাংবাদিকৰ দায়িত্ব পালন কৰাৰ বাবে চৰকাৰৰ ৰোষত পৰি কাৰাগাৰত আছে৷ তেওঁলোককক নানা দমনমূলক আইনৰ অধীনত অভিযুক্ত কৰি বিনা বিচাৰে জে’লত থোৱা হৈছে৷ বহু সাংবাদিক আক্ৰমণৰ বলি হৈছে৷ বহুতে প্ৰাণ হেৰুৱাইছে৷ 

প্ৰেছৰ স্বাধীনতাৰ প্ৰসংগত আন এটা উল্লেখযোগ্য দিশ হ’ল ৰাজধানীৰ পৰা দূৰৈৰ ভিতৰুৱা অঞ্চলৰ সাংবাদিকে অধিক প্ৰত্যাহ্বানপূৰ্ণ পৰিৱেশত নিজৰ দায়িত্ব পালন কৰিব লাগে৷ দিল্লী, মুম্বাইৰ সাংবাদিকে নিৰ্বিঘ্নে প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ বিৰুদ্ধে লিখিব পাৰে, কিন্তু সৰু অঞ্চল এটাৰ সাংবাদিকে স্থানীয় বহুৱলী ৰাজনীতিক বা মাফিয়া ব্যৱসায়ীজনৰ বিৰুদ্ধে লিখিলে তেওঁৰ প্ৰতি অধিক ভাবুকি আহে৷ গুৱাহাটীত মুখ্যমন্ত্ৰীৰ বিৰুদ্ধে প্ৰবন্ধ লিখা সহজ, কিন্তু ভিতৰুৱা অঞ্চল এটাৰ সাংবাদিক লেখকে সেই অঞ্চলত প্ৰশাসনৰ চকুৰ আগত, প্ৰশাসনৰ সহযোগত দপদপাই থকা পালিনেতা এজনৰ বিৰুদ্ধে লিখা বহু বেছি প্ৰত্যাহ্বানপূৰ্ণ৷ 

স্কেণ্ডিনেভিয়া অথবা নৰ্ডিক দেশ বুলি কোৱা নৰৱে’, ডেনমাৰ্ক, ছুইডেন আৰু ফিনলেণ্ড প্ৰেছ স্বাধীনতাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰথম পাঁচখন দেশৰ ভিতৰত আছে, লগতে আছে বাল্টিক দেশ এষ্টোনিয়া যিখন এসময়ত ছোভিয়েট সাম্ৰাজ্যৰ অন্তৰ্ভুক্ত আছিল৷ আমেৰিকাৰ স্থান ৪২ আৰু ৰাছিয়াৰ স্থান ১৫৫৷ 

স্কেণ্ডিনেভিয়া বা বাল্টিক দেশসমূহৰ সৈতে ভাৰতৰ মৌলিক আৰু বুনিয়াদী পাৰ্থক্য আছে৷ সেইসমূহ দেশৰ সৈতে ভাৰতক ৰিজাবলৈ গ’লে সেই ৰিজনিত অশুদ্ধতাৰ পৰিমাণ বহু বেছি হোৱাৰ আশংকা থাকে৷ কিন্তু সেই দেশসমূহে প্ৰেছ স্বাধীনতা মানে কি, ৰাষ্ট্ৰযন্ত্ৰ কেনেকুৱা হ’লে প্ৰকৃতাৰ্থত প্ৰেছ স্বাধীন হ’ব পাৰে তাৰ এক আৰ্হি দাঙি ধৰে৷ তেনে এক ৰাষ্ট্ৰযন্ত্ৰ গঢ়ি উঠাৰ পৰা ভাৰত এতিয়াও বহুযোজন দূৰৈত আছে৷ প্ৰশ্ন হ’ল ঐতিহাসিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা ভাৰত সঠিক দিশলৈ আগুৱাই গৈছে নে ইয়াৰ গতি ওভতামুখিহে?