সাম্য এটা ধাৰণা, অসাম্য বাস্তৱ

আমেৰিকাৰ ছিলিকন উপত্যকাই নেতৃত্ব দিয়া তথ্য-প্ৰযুক্তিয়ে এতিয়া প্ৰায় সাধুকথা যেন লগা ঘটনা বাস্তৱত ঘটাইছে৷ একে সময়তে পৃথিৱীৰ বিভিন্ন অঞ্চলত এতিয়াও এনে জনগোষ্ঠী আছে যিসকল এতিয়াও প্ৰায় প্ৰস্তৰ যুগত বা তাতোকৈ আদিম যুগতেই বাস কৰি আছে৷ আমাজন নৈৰ উপত্যকাৰ বৰ্ষাৰণ্যত এতিয়াও এনে জনগোষ্ঠী থাকে বুলি ভবা হয় যিসকলৰ অস্তিত্ব তথাকথিত আধুনিক পৃথিৱীৰ মানুহে এতিয়ালৈ নাজানে৷ এই আদিম জনগোষ্ঠীৰ বাবে আধুনিক পৃথিৱীখনৰ কোনো অস্তিত্ব নাই৷ বিজ্ঞান-প্ৰযুক্তিয়ে ‘সভ্যতা’ৰ বিকাশ ঘটায় বুলি এটা বদ্ধমূল ধাৰণা আছে৷ কিন্তু এতিয়া সেই ধাৰণা প্ৰত্যাহ্বানৰ সন্মুখীন হৈছে৷ যোৱা আঢ়ৈ-তিনি শতিকাৰ বিজ্ঞান-প্ৰযুক্তি, ঔদ্যোগিক ‘বিপ্লৱ’ৰ ফলত আজি মানৱ জাতি য’ত আহি উপনীত হৈছে, সেয়া মানুহ প্ৰজাতিটোৰ তথা পৃথিৱী নামৰ গ্ৰহটোৰ ভালৰ বাবে হৈছে নে কালৰ বাবে হৈছে তাক লৈ এতিয়া প্ৰশ্ন উত্থাপন হৈছে৷ ইংলেণ্ডৰ বনাঞ্চল ব্যাপক ধবংসৰ বাবে বিকল্প ইন্ধনৰ উৎসৰূপে কয়লা ব্যৱহাৰৰ সূচনা হৈছিল আৰু কয়লাখনিৰ পৰা পানী নিষ্কাশনৰ বাবে ভাপ ইঞ্জিন আৱিষ্কাৰ হৈছিল৷ ইয়াৰ ফলতেই যন্ত্ৰ-সভ্যতাৰ সূচনা হৈছিল৷ সেই যন্ত্ৰই মানুহক চন্দ্ৰত অৱতৰণ কৰালে, মংগল গ্ৰহত মানৱনিৰ্মিত যান এই মুহূৰ্ততো চলি আছে, মানৱনিৰ্মিত মহাকাশযান সৌৰজগতৰ পৰিধি পাৰ হৈ মহাকাশলৈ গতি কৰিছে৷ যন্ত্ৰ-সভ্যতাই এতিয়া এলগৰিডম আৰু কৃত্ৰিম যান্ত্ৰিক বুদ্ধিৰে মানুহৰ নিয়ন্ত্ৰকৰ আসনত বহাৰ উপক্ৰম ঘটিছে৷ যন্ত্ৰ এতিয়া আধুনিক মানুহৰ বাবে অপৰিহাৰ্য, সেই যন্ত্ৰই গঢ়া সভ্যতাই এতিয়া মানুহৰ জীৱন গঢ় দিছে, নিয়ন্ত্ৰণ কৰিছে৷ মানুহে প্ৰকৃতিক নিয়ন্ত্ৰণ কৰা বুলি ফিতাহি মাৰিছে, কিন্তু সেই যন্ত্ৰ-সভ্যতাই গঢ়া মহানগৰী এতিয়া এজাক বৰষুণতেই পানীত বুৰ গৈছে৷ জলবায়ু পৰিৱৰ্তনে মানুহ প্ৰজাতিৰ অস্তিত্বৰ প্ৰতি ভাবুকি আনিছে৷ কিন্তু সেই যন্ত্ৰ-সভ্যতাই তথাকথিত ঔদ্যোগিক বিপ্লৱৰ তিনি শতিকাৰ পাছতো পৃথিৱীৰ গৰিষ্ঠসংখ্যকৰ ভাত-কাপোৰ, বাসস্থান, শিক্ষা-চিকিৎসাৰ নূ্যনতম প্ৰয়োজনখিনি পূৰণ কৰিব পৰা নাই৷ ইয়াৰ বিপৰীতে যন্ত্ৰ-সভ্যতাই পৃথিৱীৰ এমুঠি মানুহৰ হাতত অকল্পনীয় পৰিমাণৰ সম্পদ আৰু ক্ষমতা কেন্দ্ৰীভূত কৰিছে৷

মানুহে চিকাৰী-সংগ্ৰাহকৰ অঘৰী জীৱন এৰি খেতিয়কৰ জীৱন আঁকোৱালি লৈছিল৷ পৃথিৱীৰ বিভিন্ন অঞ্চলত বিভিন্ন সময়ত এনে হৈছিল৷ পৃথিৱীত এতিয়াও চিকাৰী-সংগ্ৰাহকৰ জীৱন কটোৱা জনগোষ্ঠী আছে৷ জাৰেড ডাইমণ্ডে তেওঁৰ সুবিখ্যাত ‘গানছ-জাৰ্মছ-ষ্টীল’ শীৰ্ষক গ্ৰন্থখনত আৰু য়ুভাল নোৱাহ হাৰাৰিয়ে তেওঁৰ সুবিখ্যাত ‘চেপিয়েনছ’ গ্ৰন্থত এই প্ৰশ্ন তুলিছে যে গাঁও পাতি স্থায়ীভাৱে বাস কৰা খেতিয়কজন এজন চিকাৰী সংগ্ৰাহকৰ জীৱন কটোৱা অঘৰীতকৈ ‘সভ্য’ আৰু ‘উন্নত’ বুলি থকা বদ্ধমূল ধাৰণাটো কিমান সঁচা? এজন চিকাৰী-সংগ্ৰাহকে এজন খেতিয়কতকৈ বা এজন আধুনিক মানুহতকৈ অধিক পৰিপূৰ্ণভাৱে, অধিক প্ৰগাঢ়ভাৱে জীয়াই আছিল নেকি? প্ৰতিটো কেঁকুৰিত মৃত্যুৰ সন্মুখীন হোৱাৰ সম্ভাৱনা থকা তেওঁৰ জীৱনটোত, প্ৰতিটো মুহূৰ্ততে সতৰ্ক আৰু সচেতন হৈ থকাৰ প্ৰয়োজন হোৱা তেওঁৰ সজাগ মানসিকতাত, প্ৰতিডাল গছ, প্ৰতিটো পাতক গভীৰভাৱে পৰ্যবেক্ষণ কৰি প্ৰকৃতিৰ স’তে লীন হৈ থকা তেওঁৰ জীৱনটোত  তেওঁ অধিক গভীৰভাৱে জীয়াই আছিল নেকি? আধুনিক মানুহৰ মানসিক বিকৃতি আৰু বিকাৰৰপৰা তেওঁ মুক্ত আছিল নেকি? সেই অঘৰী জীৱনত সম্পদ আহৰণৰ কোনো অৱকাশ নাছিল, কাৰণ কঢ়িয়াই নিব পৰাতকৈ অধিক গোটাই লোৱাটো তেওঁৰ বাবে আছিল এটা আহুকাল৷ কোনোবা এজনে  শাৰীৰিক শক্তি আৰু মানসিক সামৰ্থ্যৰ বাবে দলপতিৰ আসন অধিকাৰ কৰিলে তেওঁ দলীয় বা সামাজিক সমৰ অধিকাৰী হৈছিল, কিন্তু সম্পদত তেওঁ আনসকলৰ সমান আছিল৷ আনকি আদিম কৃষিজীৱী সমাজতো তেওঁলোকে ৰজা বুলি গণ্য কৰাজনো সম্পদত আন এজন কৃষকৰ সমানেই আছিল৷ তেনে কৃষিজীৱী সমাজ এতিয়াও আছে৷ 

সভ্যতাই সম্পদ সৃষ্টি কৰিলে আৰু সম্পদে অসাম্য৷ এতিয়া এই অসাম্যই ভয়ংকৰ ৰূপ লৈছে৷ এই অসাম্য দূৰ কৰাৰ প্ৰতিশ্ৰুতিৰে গঢ়ি উঠা কমিউনিষ্ট ৰাষ্ট্ৰবোৰৰ সৰহভাগেই ইতিমধ্যে বিলুপ্ত হৈছে বা সম্পদ কেন্দ্ৰীভূত কৰাৰ পুঁজিবাদী ব্যৱস্থালৈ উভতি আহিছে৷ হেম বৰুৱাই ছোভিয়েট ৰাছিয়া ভ্ৰমণৰ অভিজ্ঞতাৰে লিখা ‘ৰঙা কৰবীৰ ফুল’ নামৰ ভ্ৰমণ গ্ৰন্থখনত সেই কমিউনিষ্ট দেশখনৰ নাগৰিক এজনৰ দৰমহা আন এজনতকৈ কুৰিগুণ অধিক হোৱা দেখি তবধ মানিছিল৷ কমিউনিষ্ট চীনে এতিয়া প্ৰতিবছৰে পৃথিৱীৰ ভিতৰতে সৰহসংখ্যক ‘বিলিয়নাৰ’ [ধনকুবেৰ] সৃষ্টি কৰে৷ সীমিত জনসংখ্যাৰ, সম্পদশালী ধনী স্কেণ্ডিনেভিয়াৰ দেশবোৰে উদাৰ গণতান্ত্ৰিক কল্যাণকামী ৰাষ্ট্ৰ গঢ়াৰ পৰীক্ষাত বহুপৰিমাণে সফলতা লাভ কৰিছে৷ কিন্তু ভাৰত, ব্ৰাজিল বা ইণ্ডোনেছিয়াৰ দৰে দেশত তেনে কল্যাণকামী ৰাষ্ট্ৰ গঢ়ি তোলাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সম্পদ নাই৷ এইবোৰ মুষ্টিমেয় ধনী মানুহ বাস কৰা দুখীয়া দেশ৷ 

অসাম্য সভ্যতাৰ এটা অপৰিহাৰ্য বৈশিষ্ট নেকি? কাৰণ সভ্যতাৰ এক অপৰিহাৰ্য উপাদান হ’ল সম্পদ৷ য’ত সম্পদ সৃষ্টি হৈছে, তাত সেই সম্পদ কেন্দ্ৰীভূত হোৱাত বাধা দিবপৰা কোনো ব্যৱস্থা অন্তত এতিয়ালৈ মানুহে গঢ়ি তুলিব পৰা নাই৷ অসাম্য এটা কঠুৱা বাস্তৱ, সাম্য এটা ভাবাৱেগময়ী কল্পনা৷ 

জেৰিমি ৰিফকিনে তেওঁৰ ‘থাৰ্ড ইণ্ডাষ্ট্ৰিয়েল ৰিভলুচন’ নামৰ গ্ৰন্থখনত লিখিছে যে নতুন শক্তিৰ উৎসৰ স’তে নতুন যোগাযোগ প্ৰযুক্তিৰ সমন্বয়ে অৰ্থনীতিৰ বুনিয়াদী পৰিৱৰ্তনৰ সূচনা কৰে৷ তেওঁৰ মতে, এতিয়া সৌৰশক্তি আৰু ইণ্টাৰনেটৰ সমন্বিত শক্তিয়ে পৃথিৱীৰ অৰ্থনীতিলৈ বুনিয়াদী পৰিৱৰ্তন আনিব৷ ইয়াৰ ফলত তেওঁ পুঁজিবাদ বা কমিউনিজ্‌মে কৰিবলৈ ব্যৰ্থ হোৱা লক্ষ্যত উপনীত হোৱাৰ সম্ভাৱনা দেখিছে৷ সেয়া হ’ল সম্পদৰ সমবিতৰণ বা উপলব্ধ সম্পদখিনিৰ সকলো অংশীদাৰ হোৱাৰ সম্ভাৱনা৷ 

মানুহে বুজি উঠিছে যে আধুনিক পৃথিৱীৰ সম্পদৰ অসাম্য গ্ৰহণযোগ্য নহয়৷ এতিয়া যি প্ৰযুক্তিয়ে সম্পদ সৃষ্টি কৰি এই অসাম্য সৃষ্টি কৰিলে, সেই প্ৰযুক্তিয়েই সম্পদৰ এই অমানৱীয় অসাম্য দূৰ কৰাৰ এটা ক্ষীণ সম্ভাৱনাও প্ৰকট কৰি তুলিছে৷