ক্ষণভংগুৰ জাতি-ৰাষ্ট্ৰ, ক্ষণভংগুৰ জাতীয় পৰিচয়

আজিৰ পৃথিৱীখন নেশ্বন ষ্টেট বা জাতি ৰাষ্ট্ৰত বিভক্ত৷ পৃথিৱীত ১৯৫ খন জাতি ৰাষ্ট্ৰ বা দেশ আছে৷ ইয়াৰ ভিতৰৰে ১৯৩ খন ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সদস্য আৰু দুখন দেশ ‘পৰ্য্যবেক্ষক’ দেশ৷ পৃথিৱীত এনে বহু অঞ্চল আছে, যিবোৰত কোনো ধৰণৰ জনবসতি নাই, সেই অঞ্চলসমূহো কোনোবা নহয় কোনোবা এখন জাতি ৰাষ্ট্ৰৰ অন্তৰ্গত৷ বহু অঞ্চলক লৈ দুখন বা ততোধিক জাতি ৰাষ্ট্ৰৰ মাজত বিবাদ আছে, সীমাৰ কাজিয়া আছে৷ মুঠতে বহু দেশ আছে আৰু বহু সীমা আছে৷ বিশেষ বিধি ব্যৱস্থাৰ মাজেৰেহে এখন দেশৰ নাগৰিক আন এখন দেশত প্ৰৱেশ কৰিব পাৰে৷ প্ৰব্ৰজন কৰিব পাৰে৷ এই বিধি ব্যৱস্থাসমূহ নামানি এখন দেশৰ এজন নাগৰিক আন এখন দেশত প্ৰৱেশ কৰিলে তেওঁ দুয়োখন দেশৰ বাবে অপৰাধীত পৰিণত হয়৷ 

পৃথিৱীৰ কোনো জাতি-ৰাষ্ট্ৰ এটা মাত্ৰ জাতিৰ লোকেৰে গঠিত নহয়৷ সকলো দেশতেই কম-বেছি পৰিমাণে অন্য জাতি, ভাষা, ধৰ্মৰ লোকে বাস কৰে৷ এখন জাতি-ৰাষ্ট্ৰত বিশেষ এটা জাতি সংখ্যাগৰিষ্ঠ আৰু আন সকলোবোৰ জাতি সংখ্যালঘু হয়৷ ফৰাচীসকল ফ্ৰান্সত সংখ্যাগুৰু কিন্তু ইংলেণ্ড বা জাৰ্মানীত তেওঁলোক সংখ্যালঘূ৷ হান গোষ্ঠীয় চীনাসকল চীন দেশত সংখ্যাগুৰু, কিন্তু মালয়েছিয়া বা থাইলেণ্ডত তেওঁলোক সংখ্যালঘূ৷ নামত  জাতি-ৰাষ্ট্ৰ হ’লেও এখন জাতি ৰাষ্ট্ৰই এজন ব্যক্তিক নাগৰিকত্বহে দিয়ে  জাতীয় পৰিচয় নিদিয়ে৷ থাইলেণ্ডত থকা চীন দেশীয় লোকজন থাই নাগৰিক, কিন্তু তেওঁ থাই জাতিৰ নহয়৷ 

জাতি-ৰাষ্ট্ৰ, দেশ কোনো হৰণ ভগন নোহোৱা স্থায়ী চূড়ান্ত বস্তু নহয়৷ বৃহৎ সাম্ৰাজ্য ভাঙি থানবান হৈ বহু সৰু দেশ গঠন হয়, বহু সৰু দেশ লগ লাগি বৃহৎ জাতি-ৰাষ্ট্ৰ গঢ়ি উঠে৷ এই প্ৰক্ৰিয়া এতিয়ালৈ চলি আছে৷ নতুন জাতি-ৰাষ্ট্ৰ গঠনৰ বাবে পৃথিৱীৰ সকলো প্ৰান্ততেই আজিও নানান উদ্যম চলি আছে৷  ১৯৫খন দেশেৰে পৃথিৱীৰ বৰ্তমানৰ জাতি-ৰাষ্ট্ৰৰ ৰূপটো অহা ১০, ২৫ বা এশ বছৰলৈ এনেদৰেই থাকিব পাৰে৷ কিন্তু অহা এহাজাৰ বছৰলৈ এই ৰূপ হৰণ ভগন নোহোৱকৈ অব্যাহত থাকিবনে? আমি কোনেও নাজানো৷ 

আজি প্ৰতিখন জাতি ৰাষ্ট্ৰই নিজৰ সীমা সুৰক্ষিত কৰি ৰাখিবলৈ সকলো প্ৰচেষ্টা চলায়৷ অবৈধভাৱে কাকো নিজৰ দেশত সোমাব নিদিয়ে৷ এজন ভাৰতীয় নাগৰিকে সাময়িকভাৱে ভাৰত এৰি আন এখন দেশত প্ৰৱেশ কৰিবলৈ হ’লে ওলাই যোৱাৰ সময়ত ভাৰতীয় ‘ইমিগ্ৰেশ্বন’ৰ আৰু আনখন দেশত সোমোৱাৰ সময়ত সেইখন দেশৰ ‘ইমিগ্ৰেশ্বন’ৰ বিধি ব্যৱস্থা পালন কৰিব লাগে৷ অন্যথাই তেওঁ ভাৰত এৰি যাব নোৱাৰে বা আন দেশত প্ৰৱেশ কৰিব নোৱাৰে৷ এজন ভাৰতীয়ই ইউৰোপ,  আমেৰিকাকে আদি কৰি পৃথিৱীৰ বেছিভাগ দেশতেই প্ৰৱেশ কৰিবৰ বাবে সেইসমূহ দেশৰ পৰা আগতিয়াকৈ অনুমতি ল’ব লাগে, যিটোক ভিছা বুলি কোৱা হয়৷ মুঠতে এতিয়া পৃথিৱীৰ সকলো জাতি-ৰাষ্ট্ৰই সেইখন দেশৰ  নাগৰিক  আন দেশলৈ গ’লে বা আন দেশৰ নাগৰিক সেইখন দেশত  সোমালে তাৰ সমস্ত খতিয়ান লিপিৱদ্ধ কৰি ৰাখে৷ এই আহা-যোৱাৰ ক্ষেত্ৰত মূল নথিখন হ’ল তেওঁৰ পাছপৰ্টখন৷ এই পাছপৰ্টখনে আধুনিক জাতি-ৰাষ্ট্ৰত এজন ব্যক্তিৰ ‘জাতীয়’ পৰিচয় নিশ্চিত কৰে৷ ফৰাচী লোক এজনে যদি ভাৰতীয় নাগৰিকত্ব গ্ৰহণ কৰি ভাৰতীয় পাছপৰ্ট লয়, তেনেহ’লে ফ্ৰান্সেও তেওঁক এজন ভাৰতীয় বুলি গণ্য কৰিব আৰু ভিছা অৰ্থাৎ অনুমতি লৈহে তেওঁ ফ্ৰান্সত প্ৰৱেশ কৰিব পাৰিব৷ কিন্তু পাছপৰ্ট নামৰ নথিখনে তেওঁৰ ফৰাচী পৰিচয়টো নোহোৱা কৰি পেলাব নোৱাৰে৷ গতিকে তেওঁ হৈ পৰিব এজন ফৰাচী-ভাৰতীয়৷ এনেদৰে আধুনিক জাতি-ৰাষ্ট্ৰত এজন মানুহে কেইবা তৰপীয়া পৰিচয়ৰ অধিকাৰী হ’ব পাৰে৷ আমেৰিকাৰ নাগৰিকত্ব বা পাছপৰ্টৰ জোৰত আমেৰিকান পৰিচয় লাভ কৰা এজন কেনিয়াৰ কৃষ্ণ-বৰ্ণৰ পুৰুষ আৰু এগৰাকী ব্ৰাজিলৰ  নাৰীৰ বিয়া হ’লে তেওঁলোকৰ সন্তান আমেৰিকাৰ নাগৰিক হ’ব, এই সন্তানটোৰ পৰিচয় কি হ’ব? কেনিয়ান-ব্ৰাজিলিয়ান, আমেৰিকান? সেই সন্তানটো আহি ভাৰতত ভাৰতীয় নাগৰিকত্ব গ্ৰহণ কৰিলে আৰু এগৰাকীৰ তামিল লোকৰ স’তে বিয়াত বহাৰ পাছত তেওঁলোকৰ সন্তানটো ভাৰতীয় নাগৰিক হ’ব, সন্তানটোৰ পৰিচয় কি হ’ব? আধুনিক জাতি-ৰাষ্ট্ৰত পৰিচয় এটা জটিল আৰু বহু খলপীয়া অনিশ্চিত কাৰবাৰ হৈ পৰিছে৷ লগে লগে জটিল হৈ পৰিছে পৰিচয়ৰ ৰাজনীতি৷ 

হিউৱেন চাং যেতিয়া ভাৰতলৈ আহিছিল, হৰ্ষবৰ্ধনৰ ৰাজ্যলৈ আৰু তাৰ পাছত কামৰূপৰ ৰজা ভাস্কৰ বৰ্মনৰ ৰাজ্যলৈ তেওঁ কোন দেশৰ পাছপৰ্ট লৈ আহিছিল? কোন দেশে দিছিল তেওঁক ভিছা? শংকৰদেৱৰ পূৰ্বপুৰুষ বৰভূঞাসকল অসমলৈ কোন দেশৰ পাছপৰ্ট লৈ আহিছিল, কোনে দিছিল তেওঁলোকক প্ৰৱেশৰ অনুমতি-ভিছা? চ্যুকাফাই কোন দেশৰ পাছপৰ্ট লৈ আহিছিল? কোনে দিছিল ভিছা? আজিৰ জাতি-ৰাষ্ট্ৰৰ বিধি ব্যৱস্থা মতে তেওঁলোক আছিল অবৈধ অনুপ্ৰৱেশকাৰী৷ 

মানুহৰ ইতিহাস হ’ল প্ৰব্ৰজনৰ ইতিহাস৷ সংমিশ্ৰণৰ ইতিহাস, পুৰণি পৰিচয় হেৰুৱাই নতুন পৰিচয় আঁকোৱালি লোৱাৰ ইতিহাস৷ ৰবীন্দ্ৰনাথে কৈছিল, ‘হেঠায় আৰ্য্য, হেঠা অনাৰ্য্য হেঠায় দ্ৰাবীঢ় চীন, শক হুণ দল পাঠান মোগল এক দেহে হল লীন৷’ এয়া কেৱল ভাৰতৰ বাবে সত্য নহয়, পৃথিৱীৰ বাবে সত্য৷ পৃথিৱীখনক ১৯৫খন দেশত বিভক্ত কৰি পেলোৱা আধুনিক জাতি-ৰাষ্ট্ৰৰ ব্যৱস্থাটোৱে, নিকপকপীয়াকৈ সুৰক্ষিত কৰা সীমাবোৰে, পাছপৰ্ট, ভিছা একোৱেই মানুহৰ সংমিশ্ৰণৰ আৱহমান কালৰ পৰা চলি অহা প্ৰক্ৰিয়াটোক ৰোধ কৰিব পৰা নাই৷ জাতি-ৰাষ্ট্ৰৰ ৰূপ সলনি হৈ থাকে, সংমিশ্ৰণৰ প্ৰক্ৰিয়াটো নিৰৱচ্ছিন্নভাৱে চলি থাকে৷ মানুহৰ পৰিচয় সলনি হৈ গৈ থাকে, পুৰণি পৰিচয় হেৰায়, নতুন পৰিচয় গঢ় লয়৷