চিৰসত্য, আপেক্ষিক সত্য, অসত্য, দুখৰ অৱসান

সূৰ্য পূব দিশত উদয় হয়৷ এয়া চিৰসত্য৷ আজিলৈ ইয়াৰ ব্যতিক্ৰম হোৱা নাই৷ কিন্তু আমি এতিয়া জানো যে পৃথিৱী নিজৰ অক্ষক কেন্দ্ৰ কৰি পশ্চিমৰ পৰা পূবলৈ ২৪ ঘণ্টাত এবাৰকৈ ঘূৰি থকাৰ বাবে পৃথিৱীত থকা মানুহৰ প্ৰতি ২৪ ঘণ্টাত পূবফালে সূৰ্য উদয় হোৱা যেন লাগে৷ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মহাকাশ কেন্দ্ৰ আইএছএছে প্ৰতি ৯০ মিনিটত এবাৰকৈ পৃথিৱীক প্ৰদক্ষিণ কৰে৷ গতিকে এই মহাকাশ কেন্দ্ৰটোত থকা মহাকাশচাৰীসকলৰ বাবে প্ৰতি ৪৫ মিনিটৰ মূৰে মূৰে সূৰ্যোদয় আৰু সূৰ্যাস্ত হয়৷ সূৰ্য পূব দিশত উদয় হয়, এইটো চিৰসত্য নহয়৷ আপেক্ষিক সত্যহে৷ আমি এতিয়া জানো যে পৃথিৱীখনৰ সাপেক্ষে সূৰ্যটো স্থিৰ হৈ থাকে৷ পৃথিৱীহে ঘূৰি থাকে আৰু সেইবাবেই পৃথিৱীত থকাসকলৰ পূবফালে সূৰ্য উদয় হোৱা যেন লাগে৷ আকাশৰ ৰং নীলা৷ এইটোও পৃথিৱীৰ বাবেহে সত্য, চন্দ্ৰত বায়ুমণ্ডল নাই, গতিকে চন্দ্ৰৰ আকাশৰ ৰং নাই, চন্দ্ৰৰ আকাশ ক’লা৷ চন্দ্ৰত মানুহে বসতি স্থাপন কৰিলে তাত ওপজা শিশু এটাৰ বাবে ‘আকাশৰ ৰং ক’লা’ –এয়াই হ’ব চিৰসত্য৷ মঙল গ্ৰহৰ আকাশখনৰ সূৰ্যটোৰ চাৰিওকাষৰখিনি নীলা, আঁতৰৰখিনি ৰঙচুৱা৷ আকাশ নীলা– এইটো এটা আপেক্ষিক সত্য৷ সত্য চূড়ান্ত, চৰম আৰু সাৰ্বজনীন নহয়৷

সূৰ্য, আকাশ, পৃথিৱীৰ দৰে ‘বস্তু’ৰ বাস্তৱ পৃথিৱীখনৰ চকুৰ আগত জলজল পটপটকৈ স্পষ্ট হৈ থাক যেন লগাবোৰেই কোনো চৰম বা চূড়ান্ত সত্য নহয়, সেইবোৰ আপেক্ষিক৷ সেইবোৰ আমাৰ ‘হোৱাযেন লাগে’ আমাৰ তেনেকুৱা যেন ‘বোধ হয়’৷ বাস্তৱ ব্ৰহ্মাণ্ডখনৰ  বস্তুনিষ্ঠ সত্যবোৰেই যদি আপেক্ষিক, তেনেহ’লে মানুহৰ মন-মগজুৱে গঢ়ি লোৱা সত্যবোৰ, আমাৰ ধাৰণাবোৰ, বিশ্বাসবোৰ, নীতি-‘আদৰ্শবোৰ’, কিমান আপেক্ষিক হ’ব পাৰে৷ আমাক কোৱা হয়– সত্যৰ সদায় জয়৷ কিন্তু জয়ী হ’বলৈ প্ৰথমে সত্যটোনো কি সেইটো নিৰ্ণয় কৰি ল’ব লাগিব৷ যিহেতু চূড়ান্ত সাৰ্বজনীন সত্য নাই, গতিকে সত্যৰ জয় হ’লেও সেয়া হ’ব কিছুসংখ্যকৰ এটা আপেক্ষিক সত্যৰ জয়৷

সত্যৰ বিপৰীতটো অসত্য-মিছা, কিন্তু যিহেতু চূড়ান্ত সত্য বুলি একো নাই, সেয়েহে এক আপেক্ষিক সত্যৰ বিপৰীতটোও সত্য হ’ব পাৰে৷ অৰ্থাৎ দুটা পৰস্পৰবিৰোধী সত্য থাকিব পাৰে৷ তেনে পৰিস্থিতিত এটা আপেক্ষিক সত্যক সত্য বুলি ভবা বা দাবী কৰাসকলে আনটো আপেক্ষিক সত্যক মিছা বুলি ক’ব৷ গতিকে পৰস্পৰ বিৰোধী শিবিৰৰ বাবে দুয়োটা সত্য মিছাত পৰিণত হ’ব৷

ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক অৱস্থা বৰ্তমান কেনেকুৱা আৰু ই উন্নতিৰ দিশে নে অধোন্নতিৰ দিশে গৈ আছে? ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক অৱস্থা টনকিয়াল বা শোচনীয় এই দুটাৰ এটাহে সঁচা হ’ব পাৰে নে দুয়োটা একে সময়তে সঁচা হ’ব পাৰে? শাসনাধিষ্ঠিত চৰকাৰ আৰু দলটোৰ মতে, দল-চৰকাৰৰ সমৰ্থক অৰ্থনীতিবিদৰ মতে, ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক অৱস্থা টনকিয়াল আৰু ই উন্নতি কৰি আছে৷ আকৌ বিৰোধী দল আৰু চৰকাৰৰ কাম-কাজত অসন্তুষ্ট বিশেষজ্ঞ অৰ্থনীতিবিদৰ মতে, ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক অৱস্থা শোচনীয় আৰু আহিবলগীয়া দিনবোৰ আৰু অধিক অৱনতি ঘটিব৷ কোনটো সঁচা, কোনটো মিছা? নে দেশ এখনৰ অৰ্থনৈতিক অৱস্থা একে সময়তে টনকিয়াল আৰু শোচনীয় হ’ব পাৰে? নে এটা পক্ষই মিছা কৈ আছে? অৰ্থনীতিৰ কিছুমান সূচক আছে– জাতীয় আয়, মুদ্ৰাস্ফীতি, মূল্যবৃদ্ধি, নিবনুৱাৰ সংখ্যা, আমদানি-ৰপ্তানিৰ পৰিমাণ, বিদেশী পুঁজিৰ বিনিয়োগ আদি৷ এইবোৰেৰে দেশ এখনৰ অৰ্থনৈতিক অৱস্থাৰ বুজ ল’ব পাৰি৷ এটা সম্যক ধাৰণা কৰিব পাৰি৷ কিন্তু এইবোৰ পৰিসংখ্যাহে৷ আচল ছবিখনক প্ৰতিনিধিত্ব কৰা কিছুমান সংখ্যাহে, আচল ছবি নহয়৷ আৰু কোৱা হয় যে পৃথিৱীত তিনিধৰণৰ মিছা আছে– মিছা, গোকাট মিছা আৰু পৰিসংখ্যা৷ পৰিসংখ্যাৰ সংখ্যাকেইটাৰ বিভিন্ন ব্যাখ্যা সম্ভৱ৷ গিলাচটো কোনোবাই আধা খালী আৰু কোনোবাই আধা ভৰ্তি বুলি ক’ব পাৰে৷ গতিকে এই ভৱিষ্যদ্বাণীও কৰিব পাৰি যে ভৱিষ্যতে গিলাচটো সম্পূৰ্ণ পূৰ্ণ হ’ব বা ভৱিষ্যতে গিলাচটো সম্পূৰ্ণ উদং হ’ব৷ এজন আশাবাদী, আনজন নিৰাশাবাদী, কিন্তু কোনজন সঁচা? দুয়োটাই সঁচা হ’ব, কাৰণ ফলাফলৰ বাবে ভৱিষ্যতলৈ বাট চাব লাগিব৷ আৰু ভৱিষ্যতটোও পৰিসংখ্যাৰ জালত এনেকৈ বান্ধ খাই থাকিব যে তাৰ পৰা সত্যটোক উলিয়াই অনাটো প্ৰায় অসম্ভৱ হ’ব৷

এতিয়া প’ষ্ট ট্ৰ³থ বা সত্যোত্তৰ যুগত বস্তুনিষ্ঠ তথ্য, যুক্তিসংগত চিন্তাতকৈ মানুহৰ মতামত গঢ়াৰ ক্ষেত্ৰত আৱেগ, অনুভূতি, ধাৰণা, বিশ্বাস, আস্থা আদিয়েহে প্ৰধান ভূমিকা ল’বলৈ আৰম্ভ কৰিছে৷ সত্য আৰু অসত্য নিৰ্ণয় কৰা যদি প্ৰায় অসম্ভৱ হৈ পৰিছে, তেনেহ’লে ভাল-বেয়া, ন্যায়-অন্যায়, হিতকৰ আৰু ক্ষতিকৰৰ মাজতো কোনো পাৰ্থক্য নাই নেকি? সেইবোৰো আপেক্ষিক নেকি, সাৰ্বজনীন নহয় নেকি? এটা অতি সহজ সূচক-মান-স্কেল আছে৷ এটা সহজ প্ৰশ্ন– যিকোনো এটা ক্ৰিয়া বা কামৰ বাবে কৰোঁতাজনে নিজে বা আনে দুখ-কষ্ট ভোগ কৰিবলগীয়া হৈছে নেকি? যদি এটা ক্ৰিয়াৰ ফলত দুখ-কষ্ট-যন্ত্ৰণাৰ উদ্ভৱ হৈছে, তেনেহ’লে সেইটো বেয়া, অন্যায়, ক্ষতিকৰ৷

দুখ-কষ্ট ভোগ কৰিছেনে? এই প্ৰশ্নটোৰে আমি কোনবোৰ সঁচা, বাস্তৱ আৰু কোনবোৰ আমাৰ ধাৰণা, আমি গঢ়ি লোৱা কাহিনী তাকো নিৰ্ণয় কৰিব পাৰোঁ৷ দুটা জাতিয়ে যেতিয়া যুদ্ধত লিপ্ত হয়, তেতিয়া ‘জাতি’ দুটাই দুখ-কষ্ট ভোগ নকৰে৷ সৈন্যসকলে, তেওঁলোকৰ পৰিয়ালেহে কৰে৷ গতিকে দুখ-কষ্ট ভোগ নকৰা ‘জাতি’ হ’ল আমি গঢ়ি লোৱা কাহিনী, যাৰ অস্তিত্ব একমাত্ৰ সেই কাহিনীত বিশ্বাস কৰাসকলৰ সামূহিক কল্পিত বাস্তৱতহে আছে৷ মৃত্যু হোৱা, আঘাত পোৱা সৈন্যবোৰ তেওঁলোকৰ বাবে কষ্ট পোৱা পৰিয়ালবোৰ, যুদ্ধই ধবংস কৰি পেলোৱা মানুহবোৰ সঁচা৷ যিবোৰ সঁচা-বাস্তৱ সেইবোৰেহে দুখ-কষ্ট পায়৷ যিবোৰে দুখ-কষ্ট পায় সেইবোৰহে সঁচা৷ একেদৰে দুটা ধৰ্মৰ বিশ্বাসী যেতিয়া সংঘৰ্ষত লিপ্ত হয়, তেতিয়া সেই ‘ধৰ্ম’ দুটাই দুখ-কষ্ট নাপায়, কাৰণ বিশ্বাসীসকলৰ সামূহিক কল্পিত বাস্তৱৰ বাহিৰত সেই ধৰ্মৰ কোনো বস্তুনিষ্ঠ অস্তিত্ব নাই৷ একেদৰে ‘আদৰ্শ’ই দুখ-কষ্ট নাপায়, সেই আদৰ্শত বিশ্বাস কৰাসকলেহে পায়৷

সত্য আপেক্ষিক হ’ব পাৰে, নিৰ্ণয় কৰিবলৈ অসুবিধা হ’ব পাৰে৷ কিন্তু মানুহে ভোগ কৰা দুখ-কষ্ট আপেক্ষিক নহয়৷ দুখ-কষ্ট সঁচা৷ গতিকে প্ৰকৃত প্ৰশ্নটো হ’ল মানুহৰ দুখ-কষ্টৰ অৱসান সম্ভৱনে? কিবা উপায় আছেনে? এই প্ৰশ্নটো বুদ্ধই আঢ়ৈ হাজাৰ বছৰ আগতে সুধিছিল৷ এতিয়ালৈ পৃথিৱীৰ দুখ-কষ্টৰ অৱসান হোৱা নাই৷ সত্যৰ সন্ধানে যেনেকৈ আমাক উৰহী গছৰ ওৰ নোপোৱাৰ দৰে অৱস্থা কৰিছে, তেনেদৰে দুখ-কষ্টৰ অৱসানৰ পথৰ সন্ধানতো মানুহে এতিয়াও আন্ধাৰতে ঘূৰ্মুটিয়াই ফুৰিছে৷ সত্য আপেক্ষিক, একেদৰে হিত আৰু সুখো আপেক্ষিক নেকি?