স্বাধীনতাৰ দৰ্শন
ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলন মানৱ সভ্যতাৰে এক ব্যতিক্ৰমী ঘটনা৷ এটা ৰাজনৈতিক পৰিঘটনাৰ ‘অহিংসা’ৰ গভীৰ দৰ্শন মিলাব খুজিছিল মহাত্মা গান্ধীয়ে৷ ১৯২২ চনত যেতিয়া চৌৰীচৌৰাৰ ঘটনাত আন্দোলনকাৰীৰ হাতত দগ্ধ হৈ ২২জন পুলিচৰ মৃত্যু হৈছিল, তেতিয়া এই হিংস্ৰতাৰ প্ৰতিবাদত গান্ধীয়ে অসহযোগ আন্দোলন স্থগিত ৰাখিছিল৷ জৱাহৰলাল নেহৰুকে ধৰি কংগ্ৰেছৰ সকলো নেতাই এই সিদ্ধান্তৰ বিৰোধী আছিল যদিও গান্ধীৰ ‘অহিংস দৰ্শন’ৰ কাষত বিপাঙত পৰিছিল৷ এইদৰে দৰ্শন আৰু ৰাজনীতিৰ মাজত সংঘাত আহিছিল৷ গান্ধীৰ কথা আছিল– ‘অহিংসা মোৰ জীৱনৰ প্ৰথম আৰু শেষ শব্দ৷’ ভাৰতৰ মাটিত স্বাধীনতা আন্দোলন চলিছিল যদিও গান্ধীৰ এই দৰ্শন বিয়পি গৈছিল বিশ্বৰ বহু প্ৰান্তলৈ আৰু আনকি ব্ৰিটিছৰ সাধাৰণ মানুহৰ মাজতো তেওঁৰ প্ৰতি উৎকণ্ঠা আৰু শ্ৰদ্ধা বাঢ়িছিল৷ পিছে ৰাজনীতি আৰু দৰ্শনৰ এই সন্তুলনৰ বিড়ম্বনাক লক্ষ্য কৰিয়েই ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰে অসহযোগ আন্দোলনৰ ধাৰণাটোক বিমূৰ্ত বুলি সমৰ্থন কৰা নাছিল৷ কিন্তু গান্ধীজীৰ বিশাল মানৱতাবোধৰ অনুৰাগী ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰেই সম্বোধন কৰিছিল ‘মহাত্মা’ বুলি আৰু গান্ধীয়েও কবিজনক আখ্যা দিছিল দেশৰ ‘বিবেক’ৰূপে৷ ইজনে-সিজনৰ প্ৰতি গভীৰ সন্মান ৰাখিও পৰস্পৰক কঠোৰ সমালোচনা কৰিছিল৷ পিছে জালিয়ানৱালাবাগৰ নৃশংস গণহত্যাৰ বিৰুদ্ধে নিজৰ ‘নাইট’ উপাধি ত্যাগ কৰি ব্ৰিটিছৰ বিপক্ষে ৰাজদ্ৰোহসম পদক্ষেপ নিজাকৈ লৈছিল ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰেই, কংগ্ৰেছে বহু পাছতহে প্ৰতিবাদ আৰম্ভ কৰে৷ দৰ্শন আৰু ৰাজনীতিৰ উক্ত সংঘাতৰ তীব্ৰ ৰূপ প্ৰকাশ পায় সুভাষ চন্দ্ৰ বসু আৰু গান্ধীৰ মতাদৰ্শগত বিৰোধত৷ সুভাষ চন্দ্ৰ বসুৱে সশস্ত্ৰ সংগ্ৰামৰ পোষকতা কৰি যেতিয়া ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছৰ সভাপতি নিৰ্বাচিত হ’ল, গান্ধীজীয়ে পৰাজয় স্বীকাৰ কৰিও নিজৰ ‘অহিংস’ আদৰ্শত অটল থাকি ৱৰ্কিং কমিটীৰ সদস্য পদ নল’লে আৰু নিষ্ক্ৰিয় হৈ থকাৰ সিদ্ধান্ত ল’লে৷ তেতিয়া চৰ্দাৰ বল্লভ ভাই পেটেলে কংগ্ৰেছৰ ভিতৰত সুভাষ চন্দ্ৰ বসুৰ বিৰুদ্ধে এনে অভিযান আৰম্ভ কৰিলে যে মূৰকত অকলশৰীয়া হৈ বসুৱে সকলো এৰি নিজৰ বাট বাছি ল’লে৷ গান্ধীজীয়ে কৈছিল, ‘সুভাষ চন্দ্ৰ বসুৰ দেশপ্ৰেম অতুলনীয়৷ কিন্তু পথ ভুল৷ তেওঁ মোৰ ল’ৰাৰ দৰে৷ কিন্তু বিপথে যোৱা ল’ৰা৷’ গান্ধীজী আৰু বসুৰ মাজত মতান্তৰ আছিল যদিও মনান্তৰ নাছিল৷ স্মৰ্তব্য যে যেতিয়া আজাদ হিন্দ ফৌজৰ নেতৃত্ব দি সুভাষ চন্দ্ৰ বসুৱে ব্ৰিটিছৰ বিৰুদ্ধে প্ৰথম আক্ৰমণ কৰে, তেতিয়া তেওঁ অনাতাঁৰযোগে গান্ধীজীৰ পৰা আশীৰ্বাদ বিচাৰি সম্বোধন কৰিছিল ‘জাতিৰ পিতা’ বুলি৷ লাহে লাহে কংগ্ৰেছৰ ভিতৰতেই গান্ধীজীৰ দৰ্শন আৰু ক্ষমতামুখী ৰাজনীতিৰ ব্যৱধান বাঢ়ি গ’ল৷ ১৯৪৫ চনৰ পৰা কংগ্ৰেছৰ আভ্যন্তৰীণ কাৰ্যকলাপৰ পৰা আঁতৰি গান্ধীজীয়ে সামাজিক কাৰ্যকলাপত জড়িত হৈ পৰিল নিজৰ অনুগামীসহ৷ এই সময়তেই এফালে নেহৰু-পেটেল আৰু আনফালে মহম্মদ আলী জিন্নাৰ মাজৰ মতপাৰ্থক্যই চূড়ান্ত পৰ্যায় পাই স্বাধীনতাৰ বিনিময়ত দেশ বিভাজনৰ মুখে গতি কৰিলে৷ ১৫ আগষ্টৰ মাজনিশাৰ স্বাধীনতাৰ পতাকা উত্তোলনত গান্ধীজী উপস্থিত নাথাকিল৷ তেওঁ সেইদিনা থাকিলগৈ কলকাতাত, সাম্প্ৰদায়িক সংঘৰ্ষক ৰোধ কৰিবলৈ৷ কাৰণ– মানৱতা আৰু অহিংসা তেওঁৰ জীৱনৰ মূলমন্ত্ৰ৷ স্বাধীনতাৰ পাছতো কংগ্ৰেছৰ কাৰ্যকলাপ বা ৰাজনীতি গান্ধীজীৰ মনঃপুত হোৱা নাছিল৷ ১৯৪৭ চনৰেই ডিচেম্বৰত গান্ধজীয়ে সত্য আৰু অহিংসাৰ অনুগামীসকলৰ সভাত কৈছিল– ‘কংগ্ৰেছৰ মাজত মই দুৰ্নীতিৰ বীজ দেখিছোঁ৷ প্ৰয়োজন হ’লে ভৱিষ্যতে আমি পদক্ষেপ ল’ব লাগিব৷’ পিছে তাৰ এমাহ পাছতেই ১৯৪৮ৰ জানুৱাৰীত আন এক ঘটনা ঘটিল৷ ৰাজনীতি বা ৰাজহুৱা জীৱনৰ উত্তেজনাৰ সৈতে গান্ধীজীৰ অহিংসা দৰ্শনৰ চূড়ান্ত সংঘাত আহি পৰিল৷ হিন্দু মহাসভাৰ সদস্য নাথুৰাম গড্ছেই মত প্ৰকাশ কৰিলে যে গান্ধীজীৰ অহিংসা দৰ্শনে হিন্দুৰ ক্ষতি কৰিব৷ ১৯৪৮ চনৰ ৩০ জানুৱাৰীৰ দিনা আবেলিৰ প্ৰাৰ্থনা সভাত হিংসা-পথৰ প্ৰবক্তা নাথুৰাম গড্ছেই অহিংসাৰ পূজাৰী মহাত্মা গান্ধীক গুলীয়াই হত্যা কৰিলে৷ কিন্তু ক’ৰবাত যেন গান্ধীজীৰ ব্যক্তিত্ব আৰু দৰ্শনে সেই শেষ মুহূৰ্ততো জিকি গৈছিল৷ নাথুৰাম গড্ছেই ‘প্ৰণাম বাপু’ বুলি প্ৰণাম জনাইহে গান্ধীজীৰ বুকুলৈ তিনিটা বুলেট এৰি দিছিল৷ গড্ছেই আদালততো কৈ গৈছিল– ‘গান্ধীজীৰ প্ৰতি মোৰ সন্মান আছিল গভীৰ আৰু মৃত্যুহীন৷’ অৰ্থাৎ– গান্ধীজীক শাৰীৰিকভাৱে হত্যা কৰি তেওঁ অহিংসাৰ দৰ্শনকেই হত্যা কৰিব খুজিছিল৷ কিন্তু দিনকদিনে সমগ্ৰ বিশ্বলৈ গান্ধীজীৰ ‘সত্য-অহিংসা-কৰুণা’ৰ দৰ্শন বিয়পি পৰিল৷ বিজ্ঞানী-মনীষী এলবাৰ্ট আইনষ্টাইনে গান্ধীজী সম্পৰ্কত কৈ গ’ল– ‘এনে এজন তেজ-মঙহৰ মানুহে যে এই পৃথিৱীত শোক দিছিল, সেয়া অনাগত প্ৰজন্মই বিশ্বাস কৰিবলৈ টান পাব৷’
ৰাজনীতি এফালে দেশৰ মাটিত থাকি গ’ল হিংসাৰ বীজ লৈ কিন্তু দৰ্শনৰ ব্যাপ্তি বাঢ়ি গ’ল বিশ্বত৷ ভাৰতৰ পৰিচয় হৈ পৰিল– ‘বুদ্ধ-অশোক-গান্ধী’ৰ দেশৰূপে৷ হিংসাৰ সৈতে যুঁজি যুঁজি নৈতিকভাৱে গান্ধীজীৰ ‘অহিংসা’ জয়ী হৈ ৰ’ল ভৱিষ্যতৰ আশা আৰু মানৱতাৰ সাক্ষীৰূপে৷ সেয়েহে– বিদেশৰ পৰা অহা সকলো নেতাই প্ৰথমেই শ্ৰদ্ধা জনাবলৈ উপস্থিত হয় ৰাজঘাটত৷
২০১৪ চনত হিন্দুত্ববাদী নেতা নৰেন্দ্ৰ মোদীয়ে নিৰংকুশ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা লৈ ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী পদত অধিষ্ঠিত হ’ল৷ কিন্তু শপত গ্ৰহণ কৰিয়েই প্ৰথম আসনখনত বহিবলৈ যাওঁতে বুকুত সাবটি লৈ গ’ল মহাত্মা গান্ধীৰ ফটো৷ কাৰণ– স্বাধীনতা আন্দোলনে জন্ম দিয়া সত্য আৰু অহিংসাৰ পূজাৰী মহাত্মা গান্ধী এতিয়া কেৱল ভাৰতৰ নহয়, সমগ্ৰ বিশ্বৰেই৷ অশোক স্তম্ভক সাৰোগত কৰি আমি ক’ব পাৰোঁ– ‘সত্যমেব জয়তে’৷