সংঘ বা ক্লাব এটাৰ নিজস্ব সংবিধান, লক্ষ্য, উদ্দেশ্য, নৈতিক মান, আচাৰ-সংহিতা আদি থাকিব পাৰে৷ শান্তিপূৰ্ণভাৱে সমৱেত হোৱাৰ অধিকাৰ ভাৰতীয় সংবিধানৰ স্বীকৃত অধিকাৰ৷ কিছু লোকে কিছুমান ৰীতি-নীতি, নিয়ম-কানুন অনুসৰি কিছুমান সংগঠন, সংঘ, ক্লাব আদি গঠন কৰে, সেই ক্লাবৰ সদস্যসকলে জানে যে সেই ক্লাবটোৰ সদস্য হ’বলৈ হ’লে এইবোৰ নিয়ম মানি চলিব লাগিব৷ অৰ্থাৎ ক্লাব এটাৰ সদস্য হোৱাৰ কিছু পূৰ্বচৰ্ত থাকিব৷ সেই পূৰ্বচৰ্ত অনুসৰি ক্লাবটোৰ সদস্য হোৱা বা নোহোৱাটো এজন ব্যক্তিৰ নিজস্ব অধিকাৰ৷ ভাৰতত এনে ক্লাববোৰে এনে কোনো নিয়ম প্ৰণয়ন কৰিব নোৱাৰে, যিটো ভাৰতৰ সংবিধান বা কোনো প্ৰচলিত আইন মতে গ্ৰহণযোগ্য নহয়৷ গতিকে অ-সাংবিধানিক আৰু বেআইনী নহ’লে ভাৰতৰ নাগৰিকে নিজৰ মতে সংঘ বা ক্লাব প্ৰতিষ্ঠা আৰু পৰিচালিত কৰিব পাৰে, নতুবা সদস্য অন্তৰ্ভুক্ত কৰিব পাৰে, নিয়ম নমনা সদস্যক বহিষ্কাৰ কৰিব পাৰে৷

আনুষ্ঠানিক ধৰ্মসমূহে পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী সংঘবোৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছে৷ খ্ৰীষ্টান, ইছলাম, হিন্দু, বৌদ্ধ আদি ধৰ্ম একোটা অতি শক্তিশালী অনুষ্ঠান৷ এজন ভগৱান, এখন ধৰ্মগ্ৰন্থ থকা আদামিক ধৰ্ম ইহুদী, খ্ৰীষ্টান আৰু ইছলামে পুৰণি কালত তথা মধ্যযুগত তেওঁলোকৰ সংঘত অন্তৰ্ভুক্ত নোহোৱাসকলক হত্যা কৰাৰো অধিকাৰ লাভ কৰিছিল, কাৰণ ৰাষ্ট্ৰক্ষমতা সেই সংঘবোৰৰ হাতত আছিল৷ ইহুদী, খ্ৰীষ্টান বা মুছলমান দেশ এখনত অ-ইহুদী, অ-খ্ৰীষ্টান বা অ-মুছলমান হোৱাটো কেৱল ধৰ্মদ্ৰোহ বা ভগৱানদ্ৰোহেই নাছিল, সেয়া আছিল ৰাষ্ট্ৰদ্ৰোহ-ৰাজদ্ৰোহ আৰু সেই অপৰাধৰ বাবে পৃথিৱীত অলেখ লোকক হত্যা কৰা হৈছে৷ ইছলামিক সন্ত্ৰাসবাদীয়ে প্ৰতিষ্ঠা কৰিব বিচৰা তেওঁলোকৰ সপোনৰ পৃথিৱীখনত ইছলাম ধৰ্ম গ্ৰহণ নকৰা ধৰ্মদ্ৰোহী-ৰাষ্ট্ৰদ্ৰোহী-ৰাজদ্ৰোহীসকলক হত্যা কৰাটো হ’ব তেওঁলোকৰ ন্যায়সংগত অধিকাৰ৷ সৌভাগ্যক্ৰমে আজিৰ পৃথিৱীত প্ৰায় সকলো দেশে  আনকি নিজকে ইছলামিক বুলি ঘোষণা কৰা দেশসমূহেও ৰাষ্ট্ৰক্ষমতা আৰু ধৰ্মক সুকীয়াকৈ ৰাখে৷ কোনো দেশেই আজি আৰু বিশেষ এটা ধৰ্ম গ্ৰহণ নকৰা বাবেই এজন ব্যক্তিক হত্যা কৰাৰ অধিকাৰক স্বীকৃতি নিদিয়ে৷

ৰাষ্ট্ৰক্ষমতাৰ পৰা বঞ্চিত হোৱাৰ পাছত ধৰ্মৰ নামত গঢ়ি উঠা সংঘবোৰ এতিয়া মানুহৰ জীৱনৰ নিয়ন্ত্ৰকৰ আসনৰ পৰা অপসাৰিত হৈছে৷ ৰাষ্ট্ৰই মানুহৰ জীৱন আৰু সম্পত্তিৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰিছে, গতিকে এতিয়া এজন নাগৰিকে কোনটো ধৰ্মৰ সংঘৰ সদস্য হ’ব বা নহ’ব সেইটো নিজে ঠিৰাং কৰিব পাৰে৷ আৰু সেই সংঘবোৰেও ৰাষ্ট্ৰৰ আইনৰ গণ্ডীৰ ভিতৰত নিজস্ব নিয়ম-নীতি প্ৰস্তুত কৰি ল’ব পাৰে৷ সেই নিয়ম মতে নিজকে পৰিচালিত কৰাৰ সেই সংঘৰ সম্পূৰ্ণ অধিকাৰ থাকে৷ একেদৰে এজন ব্যক্তিৰো সেই নিয়ম  মানি সংঘৰ সদস্য হোৱাৰ বা নিয়ম মানিবলৈ অস্বীকাৰ কৰি সংঘ এৰি ওলাই অহাৰ অধিকাৰ থাকে৷ সদস্য আৰু সংঘৰ মাজত দুটা সমস্যাৰ উদ্ভৱ হ’ব পাৰে৷ এজন সদস্যই সংঘৰ নিয়ম ভংগ কৰাৰ পাছতো সংঘৰ সদস্য হৈ থকাৰ অধিকাৰ থাকেনে? আৰু আনটো হ’ল, সংঘৰ নিয়ম ভংগ কৰা সদস্যক ৰাষ্ট্ৰৰ দৰে শাস্তি দিয়াৰ অধিকাৰ থাকেনে?

মহাপুৰুষ শংকৰদেৱৰ একশৰণ নাম ধৰ্মৰ শক্তিশালী ঐতিহ্য-পৰম্পৰাৰে গঢ় লৈ উঠিলেও বৰ্তমান শংকৰ সংঘ এটা সংঘ৷ নিৰ্দিষ্ট নিয়মেৰে পৰিচালিত এটা ক্লাব৷ সেই সংঘটোৰ নিয়ম-নীতি মতে যদি গাহৰি বা মুৰ্গীৰ ফাৰ্ম খোলা এজন ব্যক্তি সেই সংঘৰ সদস্য হ’ব নোৱাৰে, আৰু দেশৰ কোনো আদালতে যদি সেই নিয়ম অসাংবিধানিক বা প্ৰচলিত কোনো আইন অনুসৰি বেআইনী বুলি ঘোষণা কৰা নাই, তেনেহ’লে শংকৰ সংঘৰ তেনে নিয়ম মতে চলাৰ সম্পূৰ্ণ আইনী অধিকাৰ আছে আৰু তেনে নিয়ম মতে নচলাজনক সংঘৰ মজিয়াত ঠাই নিদিয়াৰো সম্পূৰ্ণ অধিকাৰ আছে৷ একেদৰে এজন ব্যক্তিৰ ভাৰতত গাহিৰ বা মুৰ্গীৰ ফাৰ্ম খোলাৰ অধিকাৰ আছে৷ কিন্তু তেওঁৰ সেই নাগৰিক বা ব্যক্তি অধিকাৰে তেওঁৰ নিঃচৰ্তভাৱে শংকৰ সংঘৰ সদস্য হোৱাৰ অধিকাৰকো স্বীকৃতি দিয়েনে বা ন্যায়িক মান্যতা প্ৰদান কৰেনে? নিশ্চয় নকৰে৷ শংকৰ সংঘৰ সদস্য হ’বলৈ শংকৰ সংঘৰ নিয়ম মতে চলিব লাগিব৷ ইয়াৰ অন্যথা হ’ব নোৱাৰে৷ তেওঁৰ মত নিমিলিলে নিজৰ নিয়ম মতে আন এটা শংকৰ সংঘ প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ তেওঁৰ অধিকাৰ আছে৷

শংকৰ সংঘয়ো এজন সদস্যক নিয়ম ভংগ কৰাৰ বাবে সংঘৰ সদস্য পদ খাৰিজ কৰিব পাৰে৷ কিন্তু ৰাষ্ট্ৰৰ দৰে তেওঁক গ্ৰেপ্তাৰ কৰিব বা বিচাৰ কৰি জে’ল-ফাঁচি দিব নোৱাৰে৷ কিন্তু শংকৰ সংঘৰ দৰে প্ৰভাৱশালী সংঘ এটাই সামাজিক বৰ্জনৰ দৰে এনে কিছুমান ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিব পাৰে যাৰ ফলত শাস্তি পোৱা সদস্যজন সংঘৰ প্ৰভাৱাধীন অঞ্চলত বাস কৰিলে ভীষণ  আহুকালৰ সন্মুখীন হ’ব পাৰে৷ বহু সময়ত তেওঁৰ সংবিধানপ্ৰদত্ত মৌলিক অধিকাৰো বিঘ্নিত হ’ব পাৰে৷ কিন্তু তেতিয়াও ৰাষ্ট্ৰই তেনেধৰণে ‘সামাজিক শাস্তি’ পোৱা লোকজনক কোনো সহায় কৰিব নোৱাৰে, কাৰণ আপত দৃষ্টিত কোনোধৰণৰ আইন ভংগ নহয়৷

আনুষ্ঠানিক ধৰ্মবোৰে বহু মানুহৰ সমৰ্থন আৰু আস্থাৰ ফলতে লাভ কৰা এই সামাজিক শক্তিৰ বলত এজন ব্যক্তিৰ ওপৰত অগণতান্ত্ৰিক, অমানৱীয় বাধা-নিষেধ আৰোপ কৰি সেই ব্যক্তিক সংঘৰ নিয়ম মতে চলিবলৈ বাধ্য কৰাব পাৰে৷ প্ৰতিটো আনুষ্ঠানিক ধৰ্মই নিজৰ এই অধিকাৰ নিজৰ প্ৰতিপত্তি প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰি আছে৷ এটা অঞ্চল যিমানেই অনগ্ৰসৰ, অশিক্ষিত হয়, গণতান্ত্ৰিক চিন্তা-চেতনা যিমানেই কম হয়, আৰু মধ্যযুগীয় ধৰ্মান্ধতা বা মতান্ধতা যিমানেই বেছি হয়, আনুষ্ঠানিক ধৰ্মৰ এই অগণতান্ত্ৰিক তথা অসাংবিধানিক ‘সামাজিক’ অধিকাৰো সিমানেই বেছি হয়৷