বুৰঞ্জী– শাসকৰ উপযোগী আহিলা

কবি যতীন্দ্ৰনাথ দুৱৰাই কৈছে, ‘অতীতক যোৱাহে পাহৰি’, আৰু একেজন কবিয়েই আন এটা কবিতাত কৈছে, ‘অতীতক নাযাবা পাহৰি’৷ কবি আনন্দচন্দ্ৰ আগৰৱালাই কৈছে, ‘অতীত মৰিল গ’ল, তাৰ কথা অন্ত হ’ল, মনৰ পৰাই তাক কৰা বিসৰ্জন’৷ আকৌ ৰসৰাজ লক্ষ্ণীনাথ বেজবৰুৱাই কৈছে, ‘ভাগি গ’ল বীণাখনি ছিগি গ’ল তাঁৰ, ৰৈ গ’ল অৱশেষ অমিয়া জোকাৰ৷’ অতীতক মনত  ৰাখিব লাগে নে পাহৰি পেলাব লাগে? কবি যতীন্দ্ৰনাথ দুৱৰাই মনত ৰাখিবলৈও কৈছে আৰু পাহৰি পেলাবলৈও কৈছে৷ নিজৰ সুবিধা অনুসৰি, পৰিৱেশ-পৰিস্থিতি চাই, হিচাপ-নিকাচ কৰি সিদ্ধান্ত ল’বলৈ কৈছে নেকি– অতীতৰ কোনখিনি কেতিয়া পাহৰি যাব লাগে, কোনখিনি কেতিয়া মনত ৰাখিব লাগে? সিদ্ধান্তটো লোৱা হয় নিজৰ স্বাৰ্থ তথা সুবিধা অনুসৰি৷ আনন্দচন্দ্ৰ আগৰৱালাই কৈছে যে অতীতৰ মৃত্যু ঘটিছে, গতিকে তাৰ কথা অন্ত পৰিছে, আমিও মনৰ পৰা, আমাৰ স্মৃতিৰ পৰা তাক বিসৰ্জন দিব লাগে৷ কিন্তু অতীতৰ অতীততেই অন্ত নপৰে৷ স্মৃতিয়ে, ইতিহাসে, পৰম্পৰাই, ঐতিহ্যই, বিজয়ৰ সন্তুষ্টিয়ে, পৰাজয়ৰ গ্লানিয়ে, প্ৰতাৰণাৰ দুখময় স্মৃতিয়ে, প্ৰতিৰোধৰ তাড়নাই আৰু আন বহু কিবাকিবিয়ে অতীতক বৰ্তমানটোলৈ কঢ়িয়াই লৈ আহে মানুহৰ স্মৃতিৰ সোপানেৰে৷ সাহিত্যৰথীয়ে কোৱাৰ দৰে বীণাখন ভাঙি গৈছে, তাঁৰো ছিগি গৈছে, কিন্তু তাৰ অমিয়া জোকাৰ ৰৈ গৈছে৷ অতীতক পাহৰি পেলোৱা বা বিসৰ্জন দিয়া সম্ভৱ নহয়৷ শামুকৰ খোলাটোৰ দৰে মানুহে অতীতক পিঠিত অনবৰত কঢ়িয়াই ফুৰিব লাগে৷ সেই খোলাটো বিসৰ্জন দি মানুহ অতীতমুক্ত হ’ব নোৱাৰে৷ প্ৰতিজন মানুহেই অপৰিহাৰ্যভাৱে কঢ়িয়াই ফুৰা এই সোঁৱৰণী নামৰ বোজাটোৰ ৰূপ, ৰস, গন্ধ, বৰ্ণ প্ৰতিজন মানুহৰ বাবে সুকীয়া৷ একেখন ঘৰৰ পৰা দুগৰাকী ভনীয়ে বা একেখন স্কুলৰে একেটা শ্ৰেণীকোঠাৰ পৰা দুগৰাকী ছাত্ৰীয়ে সম্পূৰ্ণ দুটা সুকীয়া স্মৃতি কঢ়িয়াই নিব পাৰে৷ ব্যক্তিৰ মানসত প্ৰকৃততে যিখিনি ঘটিছিল ঠিক সেইখিনি, ঠিক তাৰ সঠিক ৰূপত, স্মৃতিৰ ৰূপত সঞ্চিত হয়নে? বেছিভাগ ক্ষেত্ৰতে নহয়৷ স্মৃতিয়ে হৈ যোৱাখিনিৰ এটা পৰিশীলিত, পৰিবৰ্ধিত, সংস্কৃত, বিস্তাৰিত, সম্পাদিত আৰু বহু সময়ত বহু পৰিমাণে বিকৃত ৰূপহে মানসপটত অংকিত কৰে৷ অৰ্থাৎ আমি অতীতত যিখিনি হোৱা বুলি মনত ৰাখোঁ, সেইটো আমি মনত গঢ়ি লোৱা ছবি এখনহে, আচলতে কি হৈছিল তাক সঠিক ৰূপত জনাটো আৰু সম্ভৱ নহয়৷ ব্যক্তিৰ আকাংক্ষা, অনি(য়তা, শংকা, দ্বিধা আদিয়ে ক্ৰমান্বয়ে ধূসৰ হৈ গৈ থকা অতীতৰ স্মৃতিতো বিস্তৰ খেলিমেলি লগায়৷ পাহৰণি স্মৃতিৰ শত্ৰু, গতিকে পাহৰণি অতীতৰো শত্ৰু; কিন্তু পাহৰণি জীয়াই থকাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয়, অন্যথা অতীতৰ স্মৃতিৰ বোজাই মানুহৰ বৰ্তমানটো অসহনীয় কৰি তুলিব৷ অতীতটো পাহৰণিয়ে ধূসৰ কৰি পেলায়৷ সময়ৰ জোখেৰে অতীতটো যিমানেই আঁতৰত থাকে সিমানেই বাঢ়ে তাৰ ধূসৰতা আৰু এসময়ত সি সময়ৰ বুকুত হেৰাই যায়৷ তাৰ একো চিন-মোকাম নাথাকে৷

এখন সমাজৰ, এটা জাতিৰ সামূহিক সোঁৱৰণিক আমি ইতিহাস বা বুৰঞ্জী বুলি কওঁ৷ ইয়াৰ চৰিত্ৰও ইতিমধ্যে উনুকিয়াই অহা ব্যক্তিৰ স্মৃতিৰ চৰিত্ৰৰ পৰা একেবাৰে ভিন্ন নহয়৷ ব্যক্তিৰ তথাকথিত বস্তুনিষ্ঠ স্মৃতি সম্ভৱ নহয়৷ ব্যক্তিৰ মানসিক পৰিমণ্ডলতে স্মৃতিটোক নিজৰ মতে গঢ় দি লয়৷ একেদৰে সামাজিক ইতিহাস লিখা বুৰঞ্জীবিদ আৰু ইতিহাসবিদজনৰ মানসিক পৰিমণ্ডলেও বা তেওঁৰ অৱস্থানেও তেওঁ এটা ঐতিহাসিক ঘটনা কেনেকৈ দেখিছে বা তাক কেনেধৰণে বিশ্লেষণ কৰিছে, তাক নিৰ্ণয় কৰে৷ নিজৰ দেশ-জাতি-ধৰ্মৰ প্ৰতি পক্ষপাতিত্ব এটা অতি সাধাৰণ আৰু স্বাভাৱিক ঘটনা৷ যিকোনো ইতিহাসবিদৰেই নিজৰ দেশৰ প্ৰতি টান আৰু আক্ৰমণকাৰীৰ প্ৰতি ঘৃণা বা বিদ্বেষ থকাটো এটা স্বাভাৱিক পৰিঘটনা৷ এজন ইতিহাসবিদ, বিশেষকৈ অতীতৰ এজন ইতিহাসবিদ এইধৰণৰ পক্ষপাতিত্বৰ পৰা মুক্ত  হ’ব পৰাৰ সম্ভৱনা একেবাৰে কম৷ গতিকে বীৰপূজা, দেশপ্ৰেমৰ উচ্ছ্বাস আদিয়ে ইতিহাসৰ ৰূপ লোৱাটো অত্যন্ত স্বাভাৱিক৷ গজনিৰ চুলতান মামুদে ১৭বাৰ ভাৰত আক্ৰমণ কৰি লুটপাত কৰিছিল৷ তেওঁ সোমনাথ মন্দিৰ ধবংস কৰিছিল৷ ভাৰতৰ ইতিহাসত তেওঁ এজন নিষ্ঠুৰ আক্ৰমণকাৰী, লুণ্ঠনকাৰী৷ তেওঁক এজন সুদক্ষ সামৰিক নেতা বা শাসক বুলি ভাৰতৰ ইতিহাসে স্বীকৃতি নিদিয়ে৷ কোন শাসনত আছে আৰু তেওঁলোকে ইতিহাসক কোনটো ৰূপত জনসাধাৰণৰ ওচৰত দাঙি ধৰিব বিচাৰিছে তাৰ ওপৰতেই ইতিহাসৰ ৰূপ নিৰ্ভৰ কৰে৷ ৰজাঘৰক, শাসকক সম্পূৰ্ণ উলাই কৰি ‘বস্তুনিষ্ঠ’, ‘প্ৰকৃত’ ইতিহাস লিখা অতীতত সম্ভৱ নাছিল৷ এতিয়া গণতন্ত্ৰত, মত প্ৰকাশৰ স্বাধীনতাৰ দিনতো প্ৰকৃত, বস্তুনিষ্ঠ ইতিহাস লিখা সম্ভৱনে?

শাসকে ইতিহাসক নিজৰ মতে দাঙি ধৰি নিজৰ শাসনক ন্যায্যতা প্ৰদান কৰিব বিচাৰে আৰু শাসন দীৰ্ঘস্থায়ী কৰিব বিচাৰে৷ ৰাজতন্ত্ৰ, ফেচিজ্‌ম, কমিউনিজ্‌ম আৰু আৰু এতিয়া গণতন্ত্ৰতো আমি শাসকৰ সেই প্ৰৱণতাকেই দেখিবলৈ পাওঁ৷ সেই অৰ্থত ইতিহাস বা অতীত শাসকৰ বাবে এটা উপযোগী আহিলা৷ ইতিহাসৰ হয়তো একমাত্ৰ এই উপযোগিতাটোৱেই বাকী ৰৈছেগৈ, ইয়াক শাসকে নিজৰ স্বাৰ্থত ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে৷