ধৰ্ম– সামূহিক কল্পিত বাস্তৱ আৰু অৱশ্যম্ভাৱী ৰাজনীতি

এজন লোক কি ধৰ্মৰ হ’ব তাক নিৰ্ণয় কৰে ‘এক্সিডেণ্ট অৱ বাৰ্থ’ অৰ্থাৎ ক’ত জন্ম হ’ল সেই অনিৰ্ণিত যাদৃচ্ছিক ঘটনাটোৱে৷ শিশু এটা হিন্দুৰ ঘৰত উপজিলে তাৰ ধৰ্ম হিন্দুৰূপে নিৰ্ণিত হৈ পৰে৷ কাৰো সচেতন সিদ্ধান্ত অবিহনেই দৈৱক্ৰমে মানুহৰ ধৰ্ম নিৰ্ণিত হয়৷ একেদৰে এজন ব্যক্তিৰ মাক-বাপেক, জাতি, ভাষা আদি অৰ্থাৎ তেওঁৰ পৰিচয়টো গঢ়ি তোলা বেছিভাগ বুনিয়াদী উপাদান তেওঁৰ জন্মৰ এক্সিডেণ্টটোৱে নিৰ্ণয় কৰে৷ মানুহে এইবোৰক আৰু নিজৰ  পৰা বিচ্ছিন্ন কৰিব নোৱাৰে৷ শামুকে খোলাটো কঢ়িয়াই ফুৰাৰ দৰে মানুহে এই পৰিচয়বোৰ সমগ্ৰ জীৱনজুৰি কঢ়িয়াই ফুৰিব লাগে৷ মানুহৰ নিজৰ ধৰ্মীয় পৰিচয়টোৰ পৰা জীৱন কালত হাত সাৰিব পাৰেনে? বহুতে ক’ব মানুহ ধৰ্মান্তৰিত হ’ব পাৰে; কিন্তু এই ‘ধৰ্মান্তৰিত’ শব্দটোৱে মাত্ৰ সোঁৱৰাই দিয়ে যে তেওঁ নিজৰ পূৰ্বৰ ধৰ্মটো ত্যাগ কৰি আন এটা ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰিছে, ত্যাগ কৰা ধৰ্মটো মচি পেলাব নোৱৰা ইতিহাস হৈ তেওঁৰ জীৱনত ৰৈ গৈছে৷ তাৰ পৰা তেওঁৰ নিস্তাৰ নাই৷

মানুহে কি পঢ়িব, জীৱনত কি জীৱিকা গ্ৰহণ কৰিব, কাক বিয়া কৰাব আদি সিদ্ধান্ত জন্মৰ পাছত পৰ্যায়ক্ৰমে গ্ৰহণ কৰিব পাৰে৷ কিন্তু তেওঁ কোনটো ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰিব, সেইটো প্ৰাপ্তবয়স্ক হোৱাৰ পাছত চিন্তা-চৰ্চা কৰি নিৰ্ণয় নকৰে৷ ধৰ্মীয় পৰিচয়টো নিয়তিয়ে তেওঁৰ বাবে ধাৰ্য কৰা জীৱনটোৱে তেওঁৰ ওপৰত আৰোপ কৰে৷ আৰু প্ৰায় সকলোৰে ক্ষেত্ৰত এই পৰিচয়টো তেওঁৰ দেহৰ অংগৰ দৰেই তেওঁৰ পৰিচয়ৰ অভিন্ন, অবিচ্ছিন্ন অংগ হৈ পৰে৷ হাতখন বা ভৰিখন হেৰুৱালে, দৃষ্টিহীন বা শ্ৰৱণশক্তিহীন হৈ পৰিলে তেওঁ যিদৰে পংগু হৈ পৰে, তেনেদৰে ধৰ্মীয় পৰিচয়টো অবিহনে তেওঁ পংগু হৈ পৰা যেন অনুভৱ কৰে৷ 

প্ৰায় সকলো ধৰ্মৰ অস্তিত্ব এজন সৰ্বশক্তিমান নিয়ন্ত্ৰণকৰ্তাৰ অস্তিত্বৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল৷ ভগৱান, গড, আল্লাৰ অস্তিত্বৰ ওপৰত থকা প্ৰগাঢ় বিশ্বাসৰ বুনিয়াদত এই ধৰ্মবোৰৰ প্ৰকাণ্ড উপৰিসৌধবোৰ নিৰ্মাণ হৈছে৷ ভগৱান, গড, আল্লাৰ অস্তিত্ব আছেনে নাই সেই সন্দৰ্ভত ‘যুক্তিপূৰ্ণ’, ‘বস্তুনিষ্ঠ’ বিচাৰ-বিশে¡ষণৰ কোনো অৰ্থ নাই, কাৰণ বহু মানুহৰ ‘ইণ্টাৰ ছাবজেক্টিভ ৰিয়েলিটী’ অৰ্থাৎ বহু মানুহৰ সামূহিক ভাবনাৰ জগতত এই সৰ্বশক্তিমান নিয়ন্তাজনৰ অস্তিত্ব বিৰাজমান৷ গতিকে বহু মানুহে সামূহিকভাৱে ভগৱানক এক বাস্তৱ শক্তিত পৰিণত কৰে৷

৫০০ টকীয়া নোটখন ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকে চপোৱা এটুকুৰা কাগজৰ টুকুৰা৷ কিন্তু ভাৰতৰ মানুহৰ সামূহিক ভাবনাত সেইখনৰ মূল্য ৫০০ টকা৷ সেই চপোৱা কাগজখনৰ বিনিময়ত দোকানীজনে ৫০০ টকাৰ আচল বস্তু দিয়ে৷ কোনোবা এজন দোকানীয়ে যদি সেই কাগজৰ টুকুৰাটো ল’বলৈ অস্বীকাৰ কৰে আৰু তেওঁ দিয়া বস্তুৰ মূল্য আন বস্তুৰে বা সোণ-ৰূপেৰে ল’বলৈ বিচাৰে, তেনেহ’লে অচিৰেই তেওঁৰ ব্যৱসায় ৰসাতললৈ যাব৷ কিন্তু সেই ৫০০ টকাখন থাইলেণ্ডৰ এজনো দোকানীয়ে গ্ৰহণ নকৰে৷ থাইলেণ্ডৰ মানুহৰ সামূহিক কল্পিত বাস্তৱত আন এখন চপোৱা কাগজৰ টুকুৰাই ৫০০ টকাৰ স্থান অধিকাৰ কৰি থৈছে৷ 

এজন মানুহে যদি ভ্ৰম দেখে, তেওঁ দেখাখিনি যদি আন কোনেও নেদেখে, তেতিয়া তাক আমি এজন লোকৰ মানসিক ভ্ৰম বুলি অভিহিত কৰিম; তেওঁৰ ডিলিউজন, হেলুচিনেচন হোৱা বুুলি ক’ম, কিন্তু যদি ৯৯ শতাংশ মানুহে সেই ভ্ৰমটো দেখে, তেতিয়া সেই ভ্ৰমটো ৯৯ শতাংশ মানুহৰ সামূহিক ভাবনাৰ জোৰত এটা সামূহিক কল্পিত বাস্তৱত পৰিণত হয়৷ সেই ভ্ৰমটো নেদেখা ৰ শতাংশ মানুহৰ মতামত সেই কল্পিত বাস্তৱটোৰ খুন্দাত চিটিকি উফৰি যায়৷ ধৰ্ম তেনে এক সামূহিক কল্পিত বাস্তৱ৷ ভাৰতৰ ৫০০ টকীয়াখন আৰু থাইলেণ্ডৰ ৫০০ টকীয়াখন বেলেগ হোৱাৰ দৰে পৃথিৱীৰ বিভিন্ন অঞ্চলত এই সামূহিক বাস্তৱটোৰ বাহ্যিক ৰূপটো সুকীয়া৷

এই সুকীয়া বাহ্যিক ৰূপটোৱে বিভিন্ন ধৰ্মাৱলম্বীক এক সুকীয়া পৰিচয় দিয়ে আৰু সুকীয়া ধৰ্মীয় পৰিচয়েই হ’ল ধৰ্মবোৰৰ মাজৰ সংঘাতৰ উৎস৷ পৰিচয়ৰ স’তে অংগাংগীভাৱে উচ্ছাত্মিকাবাদ আাৰু শ্ৰেষ্ঠত্ববাদ সাঙোৰ খাই থাকে৷ ধৰ্মই এজন ব্যক্তিৰ পৰিচয়ৰ এটা বৃহৎ অংশক মাথোঁ সংজ্ঞাৱদ্ধ নকৰে, লগতে তেওঁক আনতকৈ শ্ৰেষ্ঠত্বও প্ৰদান কৰে৷ কাৰণ তেওঁ নিজৰ ধৰ্মটোক সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ বুলি ভাবে আৰু আন ধৰ্মক নিজৰটোতকৈ হীন বুলি ভাবে৷

ধৰ্মীয় সংঘাত নিজৰ ধৰ্মটোক বিশ্বাস কৰা আৰু নিষ্ঠাৰে পালন কৰাৰ বাবে হোৱা নাই, সংঘাত হৈছে নিজৰ ধৰ্মটোক আনতকৈ শ্ৰেষ্ঠ বুলি প্ৰতিপন্ন কৰাৰ চেষ্টাৰ বাবে৷ আধ্যাত্মিকতা এটা ব্যক্তিগত বিষয় হ’ব পাৰে, কিন্তু ধৰ্ম এটা ৰাজহুৱা তথা সামাজিক বিষয়৷ আৰু সকলো সামাজিক বিষয়ৰ দৰে ই অৱশ্যম্ভাৱীৰূপে এটা ৰাজনৈতিক বিষয়৷ ইয়াৰ স’তে ক্ষমতাৰ প্ৰশ্নটো এৰাব নোৱৰাকৈ জড়িত হৈ পৰে৷ ধৰ্ম এক আনুষ্ঠানিক আৰু ৰাজহুৱা কাৰবাৰ হোৱাৰ বাবে ই হৈ পৰে সম্পূৰ্ণৰূপে এটা ৰাজনৈতিক কাৰবাৰ৷

ধৰ্মৰ অস্তিত্ব সামূহিক কল্পিত  বাস্তৱত, গতিকে ই কেতিয়াও এক ব্যক্তিগত বিষয় হৈ ব্যক্তিগত গণ্ডীত আৱদ্ধ হ’ব নোৱাৰে৷ ধৰ্ম সদায়েই এক ৰাজহুৱা অনুষ্ঠান হৈ থাকিব আৰু সেয়েহে ৰাজনীতিৰো বিষয় হৈ থাকিব৷