সততা-নৈতিকতাহীন নীতি-আদৰ্শ
আজিকালি সঘনাই অভিযোগ উঠে যে ৰাজনীতিত নীতি-আদৰ্শৰ যুগৰ অৱসান ঘটিছে৷ ৰাজনীতিত নীতি-আদৰ্শ বুলিবলৈ এতিয়া আৰু একো বাকী নাই৷ ধাৰণাটো কিমান শুদ্ধ? বিজেপিয়ে ‘হিন্দুত্ব’ৰ, ভাৰতৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠ হিন্দু ধৰ্মৰ লোকৰ প্ৰভুত্ব স্থাপনৰ নীতি-আদৰ্শৰে বিপুল ৰাজনৈতিক সফলতা লাভ কৰিছে, কংগ্ৰেছে ধৰ্মনিৰপেক্ষতা আৰু সংবিধানৰ শাসনৰ নীতি-আদৰ্শ দোহাৰি আছে, বামপন্থী দলসমূহে সমাজবাদ-কমিউনিজ্মৰ নীতি-আদৰ্শ এতিয়াও খামুচি ধৰি আছে৷ গতিকে নীতি-আদৰ্শৰ যুগৰ অন্ত পৰা বুলি ক’ব নোৱাৰি৷ ৰাজনীতিত অন্ত পৰিছে ন্যায়, সততা আৰু নৈতিকতাৰ৷ বহুতে সততা আৰু নৈতিকতাক নীতি-আদৰ্শৰ স’তে একাকাৰ কৰাৰ বাবে এনে এক ভ্ৰান্ত ধাৰণাৰ উদ্ভৱ হয়৷ হিটলাৰ, মুছলিনি তথা ষ্টেলিন কিছুমান বিশেষ নীতি-আদৰ্শৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হৈছিল, কিন্তু তেওঁলোকক আজি আৰু কোনেও ন্যায্য, সৎ আৰু নৈতিক বুলি নকয়৷ অৰ্থাৎ নীতি-আদৰ্শ থকাৰ পাছতো বিশেষ এবিধ ৰাজনীতি অন্যায়, অসৎ আৰু অনৈতিক হ’ব পাৰে৷ নীতি-আদৰ্শ যিয়েই নহওক ৰাজনীতিৰ মূল লক্ষ্য হ’ল ক্ষমতা দখল আৰু ক্ষমতা দখলৰ মাধ্যম হ’ল নিৰ্বাচন৷ গতিকে নিৰ্বাচনত জয়ী হোৱাটো হ’ল প্ৰধান লক্ষ্য৷ ৰাজনীতি এটা পেছা আৰু ক্ষমতা নাপালে এটা ৰাজনৈতিক দল অনন্ত কাললৈ বৰ্তি থাকিব নোৱাৰে৷ নিৰ্বাচনত জয়ী হ’বলৈ হ’লে বিচিত্ৰ কৌশল অৱলম্বন কৰিব লগা হয়; সততা, নৈতিকতাৰ কথাবোৰ আঁতৰাই থ’ব লগা হয়৷
নিৰ্বাচনৰ আলোচনা এখন খেলৰ আলোচনাৰ দৰে৷ প্ৰধানত জয়-পৰাজয়ৰ আলোচনা৷ নীতি-আদৰ্শ, সততা-নৈতিকতাৰ আলোচনা নহয়৷ কোনটো দলে কোনটো জাতি-বৰ্ণ-ধৰ্ম-ভাষাৰ লোকৰ ভোট পাবলৈ কি কৌশল অৱলম্বন কৰিছে, কোন জাতি-বৰ্ণ-ধৰ্ম-ভাষাৰ লোকে কাক ভোট দিব, তাৰ আঁহ ফলা বিশ্লেষণ৷ এই বিশ্লেষণত নীতি-আদৰ্শ, সততা-নৈতিকতাৰ এধানমানো উপস্থিতি লক্ষ্য কৰা নাযায়৷ খেলৰো কিছুমান নিয়ম আছে, ফুটবল খেলিলে বল ভৰিৰেহে খেলে৷ ফুটবল খেলত ফাউল, অফছাইড, হেণ্ডবল আছে, এজন ৰেফাৰী আছে৷ নিয়মৰ বাহিৰত এখন ফুটবল খেল হ’ব নোৱাৰে৷ ৰেফাৰীৰ হুইছেল শুনিলে ২২জন খেলুৱৈয়ে ৰৈ দিয়ে আৰু ৰেফাৰীৰ নিৰ্দেশ পালন কৰে৷ কিন্তু ৰাজনীতিৰ খেলত কোনো ফাউল, অফছাইড, হেণ্ডবল নাই৷ ৰাজনীতিত অফছাইড গ’ল দিব পৰাজনক তেওঁৰ ৰাজনৈতিক বিচক্ষণতাৰ বাবে বিশেষভাৱে প্ৰশংসা কৰা হয়৷ নিৰ্বাচন আয়োগৰ ৰূপত ৰেফাৰী আছে, কিন্তু ৰেফাৰীৰ অগোচৰে বা ৰেফাৰীৰ চকুৰ আগতে সমস্ত নিয়ম-কানুন বিসৰ্জন দিয়া ৰাইজে দেখি থাকে৷ দুটা ফুটবল ক্লাবৰ খেলুৱৈকেইজন বেলেগ, জাৰ্চিৰ ৰং বেলেগ, হয়তো ৰণ-কৌশলো সুকীয়া, কিন্তু দুয়োটা ফুটবল খেলা দল মাত্ৰ৷ এতিয়াৰ ৰাজনৈতিক দলবোৰৰ মাজতো পাৰ্থক্য সিমানখিনিয়েই৷ এটা দলৰ খেলুৱৈয়ে প্ৰতিদ্বন্দ্বী দলটোত যোগ দিব পাৰে, জাৰ্চি সলনি কৰিলেই হ’ল৷ মাত্ৰ যিটো দলৰ জাৰ্চি পিন্ধিছে, সেই দলটোক বিজয়ী কৰোৱাৰ বাবে আৰু বিপক্ষক হৰুৱাবলৈ খেলিব লাগে৷ পৃথিৱীৰ নামী-দামী ফুটবল খেলুৱৈবোৰে সঘনাই নিজৰ ক্লাব সলনি কৰি থাকে৷ এতিয়াৰ প্ৰধান ৰাজনৈতিক দলবোৰ কিছুমান পেছাদাৰী খেলুৱৈৰ একোটা ক্লাব৷ ফুটবল ক্লাববোৰৰো নিজস্ব ৰীতি-নীতি, পৰম্পৰা, ইতিহাস আছে৷ এতিয়া নিজৰ দল এৰি আন দলৰ খেলুৱৈ হোৱাটো ৰাজনীতিৰ এটা প্ৰধান কৌশল, এনেদৰে দল সলনি কৰি জয়ী হোৱা ৰাজনীতিকৰ ‘বিচক্ষণতা’ত ৰাজনৈতিক বিশ্লেষকে তামাম ৰাজনৈতিক বিশ্লেষণ দাঙি ধৰে৷ যিটো দলৰ সদস্য হ’লে জয়ী হোৱাৰ সম্ভাৱনা সৰহ, তেনে দললৈ যোৱাৰ ৰাজনৈতিক বিচক্ষণতা প্ৰদৰ্শৰ্ন কৰা ৰাজনীতিক এতিয়া লব্ধপ্ৰতিষ্ঠ হোৱাৰ সম্ভাৱনাও সৰহ৷
নিৰ্বাচনৰ সময়ত ভোটাৰসকলেও নিজৰ ভোটটোৰ ক্ষমতা সন্দৰ্ভত একধৰণৰ ভ্ৰমত ভোগে নেকি? ৰাজনৈতিক দল আৰু নেতাসকলে ভোটাৰক নৰনাৰায়ণৰ ৰূপ বুলি থাপনাত তুলি ভোটৰ বাবে কাকুতি-মিনতি কৰে৷ কিন্তু এই কাকুতি-মিনতিয়েই যদি যথেষ্ট হয়, তেনেহ’লে ভোট গোটাবলৈ সেই নৰনাৰায়ণৰ মাজত জাত-পাত, ধৰ্ম-ভাষা, সূতা-কম্বল, মদ-টকাকে ধৰি বিচিত্ৰ কূট-কৌশলৰ কি প্ৰয়োজন? অসমৰ বিধানসভাৰ ১২৬টা সমষ্টিৰ নিৰ্বাচনত এজন ভোটাৰৰ নিজৰ সমষ্টিটোৰ বাদে আন ১২৫টা সমষ্টিত কোনো ভূমিকা নাথাকে৷ এই ১২৬টা ভাগত বিভক্ত ভোটাৰৰ মাজত আৰম্ভ হয় বিভিন্ন উপায়েৰে ভোট থূপ খুওৱাৰ কৌশল৷ বেছিভাগ ক্ষেত্ৰতে এজন ভোটাৰ এনেধৰণৰ এটা থূপৰ এজন হৈ পৰে৷ ভোটাৰজনে নিজৰ বিচাৰ-বিবেচনাৰে একোটা থূপৰ এজন হৈ পৰেনে? বেছিভাগ ক্ষেত্ৰতে নানান কূট-কৌশলৰ ফলত ভোটৰ একোটা থূপৰ অংশীদাৰ হৈ পৰে৷ সামূহিক আকাংক্ষা আৰু সামূহিক শংকাই নাগৰিকৰ ভোটক থূপ খুৱায়৷ ৰাজনৈতিক দলবোৰে মানুহৰ সামূহিক আকাংক্ষা আৰু সামূহিক শংকাক এনেদৰে নিজৰ বাবে ভোট গোটোৱাৰ কৌশলৰূপে ব্যৱহাৰ কৰে৷ এইক্ষেত্ৰত নীতি-আদৰ্শৰ বা সততা-নৈতিকতাৰ বিশেষ ভূমিকা নাথাকে৷ ফুটবল খেলত গেলাৰীত যিমানেই সক্ৰিয় হৈ নাথাকক কিয়, এজন সমৰ্থকৰ খেলখনত কোনো ভূমিকা নাথাকে, খেলখনৰ ফলাফল নিৰ্ভৰ কৰে খেলুৱৈকেইজনৰ ওপৰত, সমৰ্থকজনে মাত্ৰ দলটো জয়ী হ’লে আনন্দিত আৰু দলটো পৰাজিত হ’লে দুখী হ’ব পাৰে৷ নিৰ্বাচনৰ খেলখনত ভোটাৰে প্ৰত্যক্ষভাৱে অংশ ল’ব পাৰে, কিন্তু ভোটাৰৰ ভোট নিৰ্বাচনৰ আগতেই কোনোবা এটা থূপৰ অংশীদাৰ হৈ পৰে আৰু ইতিমধ্যে কোনোবা এটা ৰাজনৈতিক দলৰ হাতত পৰে৷ খেলখন প্ৰকৃততে খেলে ৰাজনৈতিক দলবোৰেহে, ভোটাৰে নহয়৷ ভোটাৰৰ ভূমিকা ইয়াত মুখ্য নহয়, গৌণহে৷ ভোটাৰ খেলুৱৈ নহয় আৰু খেলৰ কৌশলো তেওঁ নিৰ্ধাৰণ নকৰে৷ নিৰ্বাচনত সততা-নৈতিকতাৰ অৱসান ঘটিছে৷ ইয়াৰ লগতে স্বাধীন চিন্তাৰে সিদ্ধান্ত লোৱা নিজস্ব বিচাৰ-বিবেচনা থকা ভোটাৰৰ অস্তিত্বৰো অৱসান ঘটিছে নেকি?