উৰ্বৰ পৃথিৱী, উৰ্বৰ মানুহ
একৈছ শতিকাৰ দুটা দশক অতিবাহিত হোৱাৰ পাছতেই পৃথিৱীৰ জনসংখ্যাই ৮০০ কোটিৰ সংখ্যা পাৰ কৰিলে৷ ক্ৰমবিকাশৰ ইতিহাসত মানুহ প্ৰজাতিটো আটাইতকৈ শেহতীয়াকৈ বিকশিত হোৱা প্ৰজাতি, কিন্তু যি সময়ত প্ৰায়বোৰ প্ৰজাতিয়েই অস্তিত্বৰ সংকটৰ সমুখীন হৈছে, সেই সময়ত এই মানুহ প্ৰজাতিটো কেৱল দপ্দপাই থকাই নহয়, প্ৰয়োজনতকৈ অধিকসংখ্যক হোৱাৰ বাবেহে কেৱল নিজৰ বাবেই নহয়, আন সকলো প্ৰজাতিৰ জীৱৰ লগতে প্ৰকৃতি-অৰণ্য, নদ-নদী, সাগৰ, বায়ুমণ্ডলৰ প্ৰতিও ভাবুকি কঢ়িয়াই আনিছে৷ ৮০০ কোটি মানুহৰ বাবে খাদ্য-বস্ত্ৰ-পানী-বাসস্থান যোগান ধৰি পৃথিৱী ভাগৰুৱা আৰু ৰুগীয়া হৈ পৰিছে৷ পৃথিৱীয়ে ইয়াৰ অসামান্য উৰ্বৰতাৰে সমস্তখিনি ঢালি দিয়াৰ পাছতো মানুহৰ প্ৰয়োজন সম্পূৰ্ণ পূৰণ কৰিব পৰা নাই৷ এই হাৰত বাঢ়ি গৈ থাকিলে মানুহ প্ৰজাতিটোৰ লগতে পৃথিৱীৰ আৰু আন জীৱ-জন্তু, গছ-গছনিৰ ভৱিষ্যৎ কি হ’ব? অনুমান বা কল্পনা কৰা কঠিন নহয় যে এই জনবিস্ফোৰণ অব্যাহত থাকিলে অচিৰেই মানুহৰ সংখ্যাই চূড়ান্ত সীমা অতিক্ৰম কৰিব, ফলত পৃথিৱীখন তচনচ হৈ যাবলৈ সৰহ পৰ নালাগিব৷ ইতিমধ্যে পৃথিৱীৰ আধা মানুহ চহৰত বাস কৰিবলৈ লৈছে৷ নগৰবোৰ বাঢ়ি গৈ আছে, গাঁওবোৰ নোহোৱা হৈ গৈ আছে৷ আমেৰিকাৰ ৮০ শতাংশতকৈও অধিক মানুহ চহৰত বাস কৰে৷ এনেদৰে বাঢ়ি গৈ থাকিলে শেষত কি হ’ব?
‘ফাৰ্টিলিটী ৰেট’ বা উৰ্বৰতাৰ হাৰ হ’ল এগৰাকী মহিলাই তেওঁৰ জীৱন কালত জন্ম দিয়া সন্তানৰ সংখ্যা৷ পিতৃ-মাতৃয়ে যদি দুটাকৈ সন্তান পৃথিৱীত এৰি থৈ যায়, অৰ্থাৎ প্ৰতিগৰাকী মহিলাৰ ফাৰ্টিলিটী ৰেট যদি ২ হয়, তেনেহ’লে জনসংখ্যা স্থবিৰ হৈ থাকিব, নাবঢ়েও-নুটুটেও৷ ডেম’গ্ৰাফী বা জনসংখ্যা বিজ্ঞানৰ মতে, ফাৰ্টিলিটী ৰেট ২.১ হ’লে জনসংখ্যা স্থবিৰ হৈ পৰে আৰু তাতকৈ কম হ’লে জনসংখ্যা কমিবলৈ আৰম্ভ কৰে৷ সহজ ভাষাত পিতৃ-মাতৃয়ে যদি দুটাতকৈ কম সন্তান পৃথিৱীত এৰি থৈ যায়, তেনেহ’লে জনসংখ্যা কমিবলৈ আৰম্ভ কৰে৷ ২.১ হ’ল ‘ৰিপ্লেচমেণ্ট লেভেল ফাৰ্টিলিটী ৰেট’ বা প্ৰতিষ্ঠাপন পৰ্যায়ৰ উৰ্বৰতাৰ হাৰ৷ সমীক্ষাসমূহত দেখা গৈছে যে প্ৰায় সমগ্ৰ পৃথিৱীতেই ফাৰ্টিলিটী ৰেট তীব্ৰগতিত হ্ৰাস পাইছে৷ বহু দেশত এই হাৰ এতিয়া এই ৰিপ্লেচমেণ্ট লেভেলতকৈও তলত৷ ভাৰতৰ বিহাৰ, মেঘালয়, উত্তৰ প্ৰদেশ, ঝাৰখণ্ড আৰু মণিপুৰ– এই পাঁচখন ৰাজ্যতহে ৰিপ্লেচমেণ্ট লেভেলতকৈ উচ্ছ ফাৰ্টিলিটী ৰেট আছে৷ চীনৰ ফাৰ্টিলিটী ৰেট ১.৭৷
বৰ্তমানৰ একৈছ শতিকাতেই পৃথিৱীৰ জনসংখ্যাই সৰ্বোচ্ছ সীমাত উপনীত হ’ব৷ কিছুমান সমীক্ষাৰ মতে, অহা চাৰি দশকৰ ভিতৰতেই পৃথিৱীৰ জনসংখ্যাই ৯০০-১০০০ কোটিৰ সৰ্বোচ্ছ সীমা চুব আৰু তাৰ পাছত পৃথিৱীৰ জনসংখ্যা কমিবলৈ আৰম্ভ কৰিব৷ মাজতে যদিহে কৰ’না বা তাতকৈ ভয়াৱহ আন মহামাৰী বিয়পে, তেনেহ’লে ছবিখন সুকীয়া হ’ব পাৰে৷ কিন্তু ২২ শতিকাৰ আৰম্ভণিত ভাৰত আৰু চীনৰ জনসংখ্যা আকৌ ১০০ কোটিৰ তললৈ নামি আহিব৷ পৃথিৱীৰ বহু উন্নত দেশৰ জনসংখ্যা বৰ্তমানৰ সংখ্যাৰ অৰ্ধেক বা তাতোকৈও তললৈ নামি আহিব৷ পৃথিৱীৰ বহু দেশত ইতিমধ্যে জনসংখ্যা হ্ৰাস এটা উদ্বেগজনক সমস্যাৰূপে দেখা দিছে৷ আমি জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ বাবে হোৱা অৰ্থনৈতিক, ৰাজনৈতিক, সামাজিক সমস্যাবোৰৰ সমুখীন হৈছো৷ অবৈধ অনুপ্ৰৱেশ, অস্তিত্ব হেৰুওৱাৰ আশংকা আদি ইয়াৰেই প্ৰতিফলন৷ এতিয়া জন্ম হোৱাসকলে অনাগত দিনত জনসংখ্যা হ্ৰাস হোৱাৰ বাবে উদ্ভৱ হোৱা অৰ্থনৈতিক, ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক সমস্যাসমূহৰ সমুখীন হ’ব লাগিব৷
শিক্ষিত, আধুনিক চিকিৎসাৰ সুবিধা লাভ কৰা, অৰ্থনৈতিকভাৱে উন্নত দেশসমূহত উৰ্বৰতাৰ হাৰ কম৷ অশিক্ষিত, আধুনিক চিকিৎসাৰ সুবিধা নোপোৱা আৰু দুখীয়া মানুহে অধিক সন্তান জন্ম দিয়ে৷ জনসংখ্যা বিজ্ঞানৰ সকলো তথ্য আৰু সেই তথ্যৰ সকলো বিশে¡ষণে এই কথা সন্দেহাতীতভাৱে প্ৰমাণ কৰিছে৷
ভাৰত স্বাধীন হোৱাৰ সময়ত জন্মলাভ কৰা প্ৰতি ১০০ শিশুৰ ১৫টাৰ মৃত্যু হৈছিল৷ এতিয়া সেই হাৰ তিনিটাতকৈও তললৈ আহি ২.৮ হৈছে৷ ইংলেণ্ডত এই হাৰ ০.৩৷ ১৯৪৭ চনত ভাৰতৰ মানুহৰ গড় আয়ুস আছিল ৩২ বছৰ, আজি গড় আয়ুস বাঢ়ি হৈছে ৭০ বছৰ৷ শিশুৰ মৃত্যুৰ হাৰ কমিছে আৰু গড় আয়ুস বাঢ়িছে, এনে পৰিস্থিতিত জনসংখ্যাৰ দ্ৰুত বৃদ্ধি হোৱা স্বাভাৱিক৷ এতিয়া উৰ্বৰতাৰ হাৰ দ্ৰুতগতিত হ্ৰাস পাইছে৷ জনসংখ্যা হয় ইতিমধ্যে কমিছে, নহ’লে অহা তিনি চাৰিটা দশকৰ ভিতৰতে কমিব৷
পৰিৱৰ্তনশীল পৃথিৱীখনত একোৱেই স্থায়ী নহয়৷ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ সমস্যাও স্থায়ী নহয়৷ বিজ্ঞান আৰু ইয়াৰ ফচল প্ৰযুক্তিয়ে মানুহ প্ৰজাতিটোক সমগ্ৰ পৃথিৱীতে দপ্দপাই থকাৰ সামৰ্থ্য প্ৰদান কৰিছে৷ উৰ্বৰ পৃথিৱীখনত উৰ্বৰ মস্তিস্ক আৰু প্ৰজনন ক্ষমতাৰ মানুহ প্ৰজাতিটোৱে একাধিপত্য বিস্তাৰ কৰিলে৷ পৃথিৱীৰ উৰ্বৰতা টুটি আহিছে মানুহৰ লুণ্ঠনৰ ফলত, আধুনিক সভ্যতাই, বজাৰ অৰ্থনীতিয়ে, উন্নয়নে, উপভোক্তাবাদে ক্ৰমান্বয়ে মানুহৰ উৰ্বৰতা হ্ৰাস কৰি আনিছে নেকি? ইতিহাস গঢ়া বুলি দম্ভ মৰা মানুহ আচলতে ইতিহাসৰ হাতৰ পুতলা মাথোন নেকি? ২২ শতিকাৰ প্ৰথম পুৱাটো কেনেকুৱা হ’ব তাক নিয়ন্ত্ৰণ বা নিৰূপণ কৰাৰ ক্ষমতা মানুহৰ হাতত আছেনে?