প্ৰগতিশীল সমাজ এখনৰ গতি প্ৰবাহক ৰোধ কৰিব পৰা কাৰকসমূহৰ ভিতৰত দুৰ্নীতি এটা মুখ্য কাৰক৷ বিশেষকৈ ভাৰতৰ দৰে উন্নয়নশীল দেশ এখনৰ ক্ষেত্ৰত য’ত বেছিসংখ্যক লোকেই দাৰিদ্ৰ্য সীমাৰেখাৰ তলত বাস কৰে, তেনে অৱস্থাত দুৰ্নীতিৰ দৰে ব্যাধিয়ে দেশখনক মৃত্যুৰ কৰাল গহ্বৰলৈ আগুৱাই লৈ যায়৷ কিন্তু লক্ষণীয়ভাৱে ভাৰতীয় সমাজ ব্যৱস্থাত এই দুৰ্নীতিয়ে ৰঘুমলাৰ দৰে সমগ্ৰ দেশ ছানি ধৰিছে৷ বাতৰিকাকত, দূৰদৰ্শন আদি গণমাধ্যমসমূহত সৰ্বাধিক চৰ্চিত তথা আলোচ্য বিষয়টোৱেই হৈছে দুৰ্নীতি৷ কিন্তু দুৰ্ভাগ্যজনকভাৱে স্বৰাজোত্তৰ ভাৰতীয় সমাজ ব্যৱস্থাত এই দুৰ্নীতিয়ে ৰঘুমলাৰ দৰে সমগ্ৰ দেশ ছানি ধৰিছে৷ বহুতেই কয় অপৰিপক্ব স্বাধীনতাই ইয়াৰ মূল কাৰণ৷ আন কিছুৱে আকৌ কয়, সাংবিধানিক তথা আইনী ব্যৱস্থাটোৰ গাফিলতিয়েই ইয়াৰ কাৰণ৷ কিন্তু বিশ্লেষণৰ দ্বাৰা অনুভৱ কৰিব পাৰি যে দেশ আৰু জাতিৰ প্ৰতি থকা অসচেতনতা বা দায়িত্বজ্ঞানহীনতা দুৰ্নীতিৰ মুখ্য কাৰণ৷ দেশৰ বা সমাজৰ প্ৰতি অৱজ্ঞাই মানুহৰ মনত ব্যক্তিগত লাহ-বিলাহৰ মোহ জন্মায়৷ নীতিৰ পৰিপন্থী মানসিকতাই মানুহৰ মনত যি লালসাৰ জন্ম দিয়ে, সেই লালসাৰ কৰ্মনীতিয়েই হ’ল ‘দুৰ্নীতি’৷

এতিয়া কথা হ’ল, এনে লালসা আৰু দেশ বেচিব পৰা মানসিকতাৰ আচলতে আৰম্ভণি ক’ত? বজাৰলৈ বেচিবলৈ নিয়া পাণগুছিৰ ওপৰৰ আৰু তলৰ দুখিলা বাদ দি মাজত সৰু পাণ সুমুৱাই দিয়াৰ মানসিকতাই হৈছে দুৰ্নীতিৰ আৰম্ভণি৷ গাখীৰত পানী মিহলোৱা গুৱালজন, সৰ্বশিক্ষাৰ চাউল বেচা প্ৰধান শিক্ষকজন, চকুৰ পচাৰতে ভেল্কিবাজীৰে তুলাচনীৰ ওজন বঢ়োৱা মাছ বেপাৰীজন, দিনটোৰ হাজিৰা লৈ পুৱা ১১ বজাৰ পৰা কাম আৰম্ভ কৰা বনুৱাজনৰ পৰা আৰম্ভ কৰি চৰকাৰী গাঁওবুঢ়া, পঞ্চায়ত কৰ্মী,  আমোলা-বিষয়া, নেতা-পালিনেতা আনকি আজিৰ যুৱচামো দুৰ্নীতিৰ বোকাৰে লুতুৰি-পুতুৰি৷ ৰাকেশ পালৰ দৰে ব্যক্তিয়ে অসমৰ কেইবাটাও উঠি অহা প্ৰজন্মৰ সম্ভাৱনীয়তাক যিদৰে মাৰি মোহাৰি পেলালে, ঠিক সেইদৰে তেওঁৰ ধবংসযজ্ঞত আহুতি দিলে আমাৰ মাজৰে টকা দি চাকৰি লোৱা বহু যুৱক-যুৱতীয়ে৷ অসম লোকসেৱা আয়োগক কলংকিত কৰাত অধ্যক্ষ বা সদস্যকেইজন যিমান দায়ী আছিল, সিমানে দায়ী আছিল টকা দি চাকৰি লৈ সমাজত দপ্‌দপাই থকা বিষয়া-কৰ্মচাৰীসকল৷ ৰাকেশ পাল বা আন কোনোবা আমাৰ সমাজ ব্যৱস্থাটোৰ কিছুমান উদাহৰণহে মাত্ৰ৷ এনে বহু ৰাকেশ পালেৰে ভৰি আছে আমাৰ দেশ৷ দুৰ্নীতিৰ নামত পাশৱিক মানসিকতাৰ বলি হৈ যি ব্যক্তিয়ে জন্তু নিধন কৰিবলৈ কুণ্ঠাবোধ নকৰে, জীৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ জীৱনদায়িনী গছ ধবংস কৰিবলৈ কুণ্ঠাবোধ নকৰে, এনে ব্যক্তিয়ে দেশপ্ৰেমৰ পৰিভাষা কি বুজিব?

কণমানি ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ শিক্ষা, ইউনিফৰ্ম, খাদ্যক লৈ দুৰ্নীতি কৰা বিষয়া, শিক্ষকে ৰাতিৰ বাতৰি চাই নেতাক গালি পাৰে৷ আমি জনসাধাৰণ চকু মুদা কুলি৷ আমি দেখিও নেদেখোঁ, শুনিও নুশুনো আৰু বুজিও নুবুজাৰ ভাও জোৰো৷ কোটিটকীয়া ৰাকেশ, মহতক লৈ আমাৰ যে ইমান ঘৃণা ভাব জাগি উঠে, কোটি কোটি টকা খৰচ কৰি নিৰ্বাচন খেলা নেতাসকলক প্ৰত্যাখ্যান কৰিবলৈ আমাৰ সাহস নাই কিয়? ভোটাধিকাৰ গণতান্ত্ৰিক অধিকাৰ বুলি বিজ্ঞাপন ছপাই সেই কোটি টকীয়া নেতাসকলক ভোট দিবলৈকেতো আমি ৰ’দ-বৰষুণ নেওচি শাৰী পাতি থাকোঁ৷ কিয় তেনে সময়ত সকলো একগোট হৈ ‘ন’টা’ বুটাম টিপি বা ভোট বৰ্জন কৰি আমাৰ ক্ষোভ প্ৰকাশ নকৰোঁ? তাতকৈ আচৰিত কথা, সেই কোটি টকীয়া নেতাসকলকেই জিকাৰ পাছত গামোচা পিন্ধাই বৰপীৰা দিওঁ৷ এই ৰাকেশ পালৰ দৰে ব্যক্তিসকল যে বহুসংখ্যক তেনে নেতাৰেই কমিছন এজেণ্ট, আমি কিয় পাহৰি যাওঁ৷ সেয়েহে আনক গালি পৰাৰ আগতে নিজে সজাগ হ’বৰ হ’ল৷ মানসিকতা  পৰিৱৰ্তনৰ জৰিয়তে সন্তানক প্ৰতিপালন কৰাৰ লগতে ভোগবিলাসী নেতাক প্ৰত্যাখ্যান কৰি সমগ্ৰ ৰাজনৈতিক আৰু চৰকাৰী ব্যৱস্থাটোক এটা শিক্ষা দিবৰ হ’ল৷ এতিয়াও বহুসংখ্যক গুণী-জ্ঞানী আৰু সৎ ব্যক্তি ৰাজনীতিৰ পথাৰত আছে৷ প্ৰচুৰ অৰ্থৰে টিকট কিনা দালালক আমি প্ৰত্যাখ্যান কৰিলেহে এনে ব্যক্তিসকল পৰ্দাৰ আগলৈ অহাৰ সুযোগ পাব আৰু তেতিয়াই আমি এখন সুস্থ-সবল দুৰ্নীতিমুক্ত সমাজৰ কথা ভাবিব পাৰিম৷