পেট্ৰ’লত ইথানলঃ নেপথ্যৰ কাহিনী
কিছুদিনৰ পৰা পেট্ৰ’লত ইথানল মিহলি কৰাৰ এক প্ৰসংগই বাতৰিৰ শিৰোনাম দখল কৰি আছে৷ কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে যান-বাহনত ব্যৱহৃত পেট্ৰ’লত ২০২০ চনৰ ভিতৰত ১০ শতাংশ আৰু ২০২৫ চনৰ ভিতৰত ২০ শতাংশ ইথানল মিহলি কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰিছে৷ ইতিমধ্যে পেট্ৰ’লত ২০ শতাংশ ইথানল মিহলিৰ কথা প্ৰধানমন্ত্ৰীয়ে ঘোষণা কৰিলেই৷ লগতে ৯০ শতাংশ ডিজেলত ২০৩০ চনৰ ভিতৰত ২০ শতাংশ ইথানল মিহলি কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰিছে৷ বিষয়টোক লৈ এক মিশ্ৰিত প্ৰতিক্ৰিয়াৰ সৃষ্টি হৈছে৷ বহুতৰ মতে ই ভাল, আন বহুতৰ মতে বেয়া৷ বিষয়টোক লৈ এটা নিৰ্দিষ্ট ধাৰণা কৰি লোৱাৰ আগতে বিষয়টোৰ লগত জড়িত বিজ্ঞান আৰু নেপথ্যৰ কথাখিনি ভালকৈ বুজি লোৱা প্ৰয়োজন৷
১৮৯৬ চনতেই নোবেল বঁটাপ্ৰাপক বিজ্ঞানী আৰ্হেনিয়াছে ফিল’ছ’ফিকেল মেগাজিন এণ্ড জাৰ্নেল অৱ ছায়েঞ্চ নামৰ গৱেষণা আলোচনীখনত উল্লেখ কৰিছিল যে কয়লাৰ [কাৰ্বন] দহনৰ ফলত উৎপন্ন হোৱা কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড গেছে এসময়ত পৃথিৱীৰ উত্তাপ বঢ়াই তুলিব৷ লক্ষণীয়ভাৱে আৰ্হেনিয়াছৰ এই ভৱিষ্যদ্বাণীৰ এশ বছৰ নোহোৱাৰ পৰাই বায়ুমণ্ডলত হোৱা কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইডৰ অস্বাভাৱিক হাৰ বৃদ্ধিয়ে গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি কৰি জলবায়ুৰ অভূতপূৰ্ব পৰিৱৰ্তন ঘটাইছে৷ কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইডৰ সমান্তৰালভাৱে মানুহৰ বিভিন্ন কৰ্মৰাজিৰ বাবে নিৰ্গমন হোৱা মিথেন, নাইট্ৰাছ অক্সাইড, কাৰ্বন-মন’ক্সাইড, অজ’ন, ক্ল’ৰ’ফ্লুৰ’ কাৰ্বন আদি গেছেও গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধিত অৰিহণা যোগাই আহিছে৷ ভূ-পৃষ্ঠৰ উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ বাবে জগৰীয়া এই গেছসমূহক সেউজগৃহ গেছ বুলি কোৱা হয়৷ প্ৰাপ্ত তথ্য মতে, সেউজ গৃহ গেছসমূহৰ উচ্ছ অৱস্থিতিৰ ফলত পৃথিৱীৰ উষ্ণতা ১৭৭৩ চনৰ প্ৰাক্শিল্পায়ন যুগতকৈ ৰ ডিগ্ৰী চেলছিয়াছ বৃদ্ধি পাইছে আৰু অনাগত কেইবছৰমানৰ ভিতৰত ০.৭ ডিগ্ৰী চেলছিয়াছপৰ্যন্ত বঢ়াৰ সম্ভাৱনা আছে৷ গোলকীয় উষ্ণতা ৫ ডিগ্ৰী চেলছিয়াছতকৈ অধিক বৃদ্ধিয়ে পৃথিৱীৰ মুঠ জনসংখ্যাৰ ৭৪ শতাংশ লোকক ক্ষতি কৰিব বুলি জনা যায়৷ বৰ্তমানে বিশ্বত দেখা দিয়া বিভিন্ন প্ৰাকৃতিক ধবংসলীলাৰ প্ৰায়বোৰৰ বাবে সেউজ গৃহ প্ৰভাৱেই দায়ী৷ সেউজ গৃহৰ ধবংসমুখী প্ৰভাৱৰ পৰা মানৱ জাতিক ৰক্ষা কৰাৰ একমাত্ৰ উপায় হ’ল মানুহৰ কৰ্মৰাজিৰ দ্বাৰা সৃষ্ট সেউজ গৃহ গেছসমূহৰ, বিশেষকৈ কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইডৰ নিৰ্গমন হ্ৰাস কৰোৱা৷ কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড গেছৰ নিৰ্গমন হ্ৰাস কৰাৰ উদ্দেশ্যে ‘ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ কাৰ্যক্ৰম চুক্তি’ৰ জৰিয়তে বিভিন্ন দেশে ঐক্যবদ্ধভাৱে এখন সংশ্লিষ্ট সন্মিলিত সভা [চমুকৈ চিঅ’পি বা ক’প] গঠন কৰে৷ ক’পৰ প্ৰধান প্ৰত্যাহ্বান হৈছে বিশ্বৰ কাৰ্বন নিৰ্গমনৰ কাৰকসমূহ চিনাক্ত কৰি তাৰ নিৰ্গমন ৰোধ বা হ্ৰাস কৰা৷ ক’পৰ এই প্ৰত্যাহ্বানৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনাই ১৯৯৭ চনত জাপানৰ কিয়’ট চহৰত অনুষ্ঠিত ক’পৰ তৃতীয়খন সন্মিলনত ক’পৰ অধীনৰ সকলো দেশেই ২০১২ চনৰ ভিতৰত কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইডৰ নিৰ্গমন ৫.২ শতাংশ হ্ৰাস কৰিবলৈ প্ৰতিজ্ঞাবদ্ধ হয়৷ কিন্তু লক্ষণীয়ভাৱে ২০০৯ চনলৈকে বায়ুমণ্ডলত কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইডৰ পৰিমাণ হ্ৰাস নোহোৱাত ২০০৯ বৰ্ষতে ডেনমাৰ্কৰ কোপেনহেগেনত অনুষ্ঠিত ক’পৰ পঞ্চদশ সন্মিলনত সৰ্বসন্মতভাৱে এই সিদ্ধান্তত উপনীত হোৱা যায় যে যিকোনো কাৰণতেই গোলকীয় উষ্ণতা ২ ডিগ্ৰী চেলছিয়াছৰ বেছি হ’বলৈ দিয়া নহ’ব৷ সন্মিলনৰ জৰিয়তে মানৱসৃষ্ট কাৰকসমূহক নাকী লগোৱাৰ লগতে সেউজ প্ৰযুক্তিৰ জৰিয়তে কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইডৰ নিৰ্গমন ৰোধ কৰাৰ চেষ্টা কৰা হয়৷ ২০২১ বৰ্ষৰ ৩১ অক্টোবৰৰ পৰা ১২ নৱেম্বৰলৈকে স্ক’টলেণ্ডৰ গ্লাছগ’ত ক’পৰ ২৬সংখ্যক সন্মিলনখন অনুষ্ঠিত হৈ যায়৷ ক’প-২৬ত ১৪০খন দেশে সেউজ গৃহ গেছৰ শূন্য নিৰ্গমনৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে৷ ১০০ৰো অধিক দেশে ২০৩০ৰ ভিতৰত বনানীকৰণৰ যোগেদি কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইডৰ পৰিমাণ হ্ৰাস কৰিব বুলি সংকল্পবদ্ধ হয়৷ ভাৰত আৰু চীনে কাৰ্বনৰ দহন হঠাৎ বন্ধ কৰিবলৈ অমান্তি হয়; পৰিৱৰ্তে এই দুখন দেশে কাৰ্বনৰ ব্যৱহাৰ কমাই আনিব বুলি কয়৷ ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোদীয়ে ২০৭০ চনৰ ভিতৰত সেউজ গৃহ গেছৰ নিৰ্গমন ভাৰতত সম্পূৰ্ণৰূপে শূন্য কৰিব পৰা যাব বুলি শপত লয়৷ প্ৰধানমন্ত্ৰীজনে ২০৩০ চনৰ ভিতৰত কাৰ্বন নিৰ্গমন ৰ বিলিয়ন টন হ্ৰাস কৰিবলৈ ব্যৱস্থা লোৱা হ’ব বুলিও কথা দিয়ে৷ শক্তিৰ উৎপাদনত ভাৰতত সেউজ প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰ ৫০ শতাংশ বৃদ্ধি কৰা হ’ব বুলি প্ৰধানমন্ত্ৰী মোদীয়ে উল্লেখ কৰে৷
পেট্ৰ’ল-ডিজেলত ইথানল মিহলিৰ প্ৰক্ৰিয়াটোও এই সেউজ প্ৰযুক্তিৰ অংশ৷ পেট্ৰ’লৰ জৈৱ-যৌগটোত ৫টাৰ পৰা ৮টা কাৰ্বন আৰু ১২টাৰ পৰা ১৮টা হাইড্ৰ’জেন থাকে৷ আনহাতে, ডিজেলৰ জৈৱ-যৌগটোত ৯টাৰ পৰা ১৬টা কাৰ্বন আৰু ২০টাৰ পৰা ৩৪টা হাইড্ৰ’জেন থাকে৷ পেট্ৰ’ল-ডিজেলৰ গাড়ীত স্পাৰ্ক কৰাই বায়ুমণ্ডলত থকা অক্সিজেনৰ উপস্থিতিত পেট্ৰ’ল-ডিজেলক দহন কৰোৱা হয়৷ এই দহনৰ ফলত শক্তি, কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড আৰু পানীৰ সৃষ্টি হয়৷ দহনৰ ফলত উৎপন্ন হোৱা উচ্ছশক্তিৰ ফলত গাড়ীখন চলিব পাৰে; কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড আৰু পানীৰ নিৰ্গমন নলীয়েদি গাড়ীখনৰ পৰা বায়ুমণ্ডললৈ ওলাই যায়৷ এনে দহনৰ ফলত কাৰ্বন ম’ন’-অক্সাইডৰ দৰে বিষাক্ত গেছো উৎপন্ন হয়৷ আনহাতে, ইথানলৰ জৈৱ-যৌগত মাত্ৰ দুটা কাৰ্বন থাকে৷ ইন্ধন হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা মূল যৌগটোত যদি কাৰ্বনৰ সংখ্যা কম হয়, সেই কাৰ্বনৰ দহনৰ ফলত উৎপন্ন হোৱা কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড বা কাৰ্বন ম’ন’-অক্সাইডৰ সংখ্যাও আপেক্ষিকভাৱে কম হ’ব৷ এটা পেট্ৰ’লৰ যৌগ দহনৰ ফলত পাঁচটা কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড উৎপন্ন হোৱাৰ বিপৰীতে এটা ইথানলৰ দহনৰ ফলত দুটা কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড উৎপন্ন হৈছে৷ ইথানলক পেট্ৰ’ল-ডিজেলৰ লগত মিহলি কৰাৰ মুখ্য উদ্দেশ্য এইটোৱেই৷ বিশেষকৈ বায়ুমণ্ডলত আন সেউজ গৃহ গেছসমূহৰ লগতে কাৰ্বনৰ নিৰ্গমন কমাবৰ বাবে এনে পন্থা বিশ্বৰ প্ৰায়বোৰ দেশতে লোৱা হৈছে৷ তথাপি ইঞ্জিনত ইথানলৰ ঋণাত্মক প্ৰভাৱ একেবাৰেই নাই বুলি ক’ব পৰা নাযায়৷ কিন্তু ইথানলৰ সংমিশ্ৰণে যিহেতু কাৰ্বন নিৰ্গমন ৰোধ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত বিশেষ ভূমিকা ল’ব পাৰে, সমগ্ৰ বিশ্বতে জীৱ-বৈচিত্ৰ্যক জীয়াই ৰখাৰ স্বাৰ্থত ইথানলক ইন্ধন হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰাত যথেষ্ট গুৰুত্ব প্ৰদান কৰা হৈছে৷ ইয়াক লৈ সমগ্ৰ বিশ্বতে বহু উচ্ছ পৰ্যায়ৰ গৱেষণা চলি আছে৷ হয়তো অতি সোনকালেই বেছি শতাংশ ইথানল ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা গাড়ীৰ ইঞ্জিন বজাৰত উপলব্ধ হ’ব আৰু সমগ্ৰ বিশ্বই ক্ষিপ্ৰতাৰে সেউজ প্ৰযুক্তিৰ দিশত গতি কৰিব৷