পৃথিৱীৰ দ্ৰুত পৰিৱৰ্তন ঘটিছে আৰু সেই পৰিৱৰ্তনৰ স’তে আনুষ্ঠানিক শিক্ষা ব্যৱস্থাটোৱে সমানে তাল মিলাই চলিব পৰা নাই৷ শিক্ষা ব্যৱস্থাটো আওপুৰণি হৈ পৰিছে, কিন্তু কোনো বিকল্প নথকাৰ বাবে ছাত্ৰ-ছাত্ৰী, অভিভাৱক, শিক্ষক সকলোৱে এই প্ৰায় ডাইন’ছৰত পৰিণত হোৱা শিক্ষা ব্যৱস্থাটোৰে তথাকথিত আনুষ্ঠানিক শিক্ষা লাভ কৰি আছে৷ 

আজিকালি প্ৰায় ৩ বছৰ বয়সৰ পৰাই আনুষ্ঠানিক শিক্ষা আৰম্ভ হয় আৰু ১৬ বছৰ বয়সত হাইস্কুল শিক্ষান্ত পৰীক্ষা দিয়ে৷ এই কিশোৰ-কিশোৰীসকলে ১৩ বছৰধৰি লাভ কৰা শিক্ষাৰ এই পৰীক্ষাত এখন ১০০ নম্বৰৰ প্ৰশ্নৰে ৩ ঘণ্টাত মূল্যায়ন কৰা হয় আৰু এই কিশোৰ-কিশোৰীসকলক সমস্ত জীৱনৰ বাবে প্ৰথম, দ্বিতীয়, তৃতীয় আৰু অসফল বুলি জীৱনৰ বাবে মাৰ্কা মাৰি দিয়া হয়৷ মুখ মেলিলেই মস্ত গাধ আৰু ফোপজহী বুলি গম পোৱা, মাৰ্কশ্বীটখনৰ জোৰত জীৱনত নাপাবলগীয়া স্থান পোৱা কিছুমানে সমস্ত জীৱন ধৰি কেনেকৈ তেওঁ মেট্ৰিকত ইমান নম্বৰ লাভ কৰিছিল বুঢ়া কাললৈ সুবিধা পালেই সেই বকলা মেলি, স্মৃতিগ্ৰন্থত বাজে লেখা লিখি ৰাইজক ব’ৰ কৰে৷ কিছুমান এলাইবাদু মানুহক প্ৰশাসনত, শিক্ষা ব্যৱস্থাটোত নাপাবলগীয়া স্থানত অধিষ্ঠিত কৰাত মেট্ৰিক পৰীক্ষাৰ মাৰ্কশ্বীটখনে আটাইতকৈ ডাঙৰ ভূমিকা পালন কৰে৷ মেট্ৰিকৰ মাৰ্কশ্বীটখন মানুহজনকৈও গুৰুত্বপূৰ্ণ৷ আগতে প্ৰায় ৪০ শতাংশক আৰু এতিয়াও প্ৰায় ২০ শতাংশক অসফল বুলি ঘোষণা কৰা অৰু বহুতো এলাইবাদু গাধক সিংহাসনত বহাৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰা এই ব্যৱস্থাটো বৰ্তি থকাৰ একমাত্ৰ কাৰণ হ’ল, ইয়াৰ কোনো বিকল্প নাই৷ এই আনুষ্ঠানিক শিক্ষা ব্যৱস্থাটোৰ গৰাহত নপৰিলে মানুহক অশিক্ষিত আৰু নিৰক্ষৰ বুলি অভিহিত কৰা হয়৷ ছেবা, হাইস্কুল শিক্ষান্ত পৰীক্ষা আৰু এই আনুষ্ঠানিক শিক্ষা ব্যৱস্থাটোৰ মাজেৰে যাবলৈ সকলো বাধ্য বাবেই এইবোৰ বৰ্তি আছে৷

আচলতে বিকল্প সন্ধানৰ  সময়ো ইতিমধ্যে অতিবাহিত হৈছে৷ মানুহে বুদ্ধিৰে কৰিব পৰা সকলো কাম ইতিমধ্যে যন্ত্ৰই মানুহতকৈ ভালকৈ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে৷ কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তাই অহা দুটা বা তিনিটা দশকত পৃথিৱীখনক কি ৰূপ দিব তাক কোনেও নাজানে৷ আমি এক অজানা ভৱিষ্যতৰ ফালে গৈ আছোঁ আৰু সেইখনৰ বাবে আমি নিজকে সাজু কৰিব পৰা নাই, কাৰণ আমি সেইখন কেনেকুৱা হ’ব নাজানো৷ পৃথিৱীৰ বিজ্ঞান-প্ৰযুক্তি-সাহিত্য-সংস্কৃতি-ৰাজনীতি-অৰ্থনীতিৰ সমস্ত তথ্য আৰু তাৰ পৰা লাভ কৰিব পৰা জ্ঞান গুগ্‌ল-ইউটিউব-ৱিকিপিডিয়া আৰু শেহতীয়াকৈ উপলব্ধ হোৱা কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তাৰ অনলাইন সঁজুলিৰে আমি আমাৰ স্মাৰ্টফোনটোত অনবৰত পকেটত কঢ়িয়াই ফুৰিব পাৰোঁ আৰু দৈনিক এক জিবিৰ ডেটা পেকেৰে যেতিয়াই ইচ্ছা সেই তথ্য জানি ল’ব পাৰোঁ৷ তথ্য এতিয়া আৰু মগজুত সাঁচি থোৱা বস্তু নহয়, তথ্য এতিয়া স্মাৰ্টফোনত থাকে৷ অমুক দেশৰ ৰাজধানী কি, ৰাষ্ট˜পতি কোন, পতাকাখন কেনেকুৱা, বাৰক সোতৰৰে পূৰণ কৰিলে কি হয়, অমুক ইংৰাজী শব্দটোৰ বানান কি– এইবোৰ এতিয়া আৰু জ্ঞানৰ শাৰীত নপৰে, আৰু সেই তথ্যবোৰ এতিয়া কোনেও মুখস্ত কৰি মগজুত ভৰাই নথয়৷ সেইবোৰ এতিয়া স্মাৰ্টফোনটোত থাকে৷ পৃথিৱীখন চিনিব নোৱৰাকৈ সলনি হৈ গৈছে আৰু আমি আওপুৰণি মেট্ৰিক পৰীক্ষা পাতি আছোঁ৷ পৰীক্ষা কেন্দ্ৰলৈ স্মাৰ্টফোন নিয়া নিষেধ, কাৰণ এই ১০০ নম্বৰৰ প্ৰশ্নখনত জানিব বিচৰাখিনিৰ সৰহখিনিয়েই হ’ল তথ্য, যিবোৰ স্মাৰ্টফোনটোৱে নিমিষতে  উলিয়াই দিব পাৰে৷

এই পৰীক্ষাটোৰ প্ৰতি কাৰো অকণমানো আস্থা নাই৷ ছাত্ৰ-ছাত্ৰী, অভিভাৱক, শিক্ষক, ছেবা, চৰকাৰ সকলোৰে বাবে ই এটা এৰাব নোৱৰা, বিকল্প নথকা আহুকাল৷ সকলোকে মাৰ্কশ্বীটখন লাগে৷ কাৰণ তথাকথিত উচ্ছ শিক্ষাৰ আওপুৰণি বিকল্পহীন পথটোত আগবাঢ়িবলৈ এই মাৰ্কশ্বীটখনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰাত বাদে আন উপায় নাই৷ ব্যৱস্থা এটাৰ ওপৰত সকলোৱে আস্থা হেৰুৱাই পেলোৱাৰ পাছত, ব্যৱস্থাটো অপ্ৰাসংগিক হৈ গৈ থকাৰ পাছত সকলোৱে সেই ব্যৱস্থাটোক বৰ্তাই ৰখা নীতি-নিয়মৰ পৱিত্ৰতা বা অলংঘনীয়তাৰ প্ৰতি আস্থা-বিশ্বাস হেৰুৱাই পেলায়৷ প্ৰশ্নকাকত ফাদিল, ব্যাপক নকল ইয়াৰেই ফল৷

সমস্যাটো হ’ল শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ কেৰোণ বিচাৰি  উলিওৱাৰ দায়িত্ব দিব কাক? কোন তাৰ বাবে উপযুক্ত? বিশেষজ্ঞসকলো সেই আওপুৰণি, অপ্ৰাসংগিক হৈ পৰা শিক্ষা ব্যৱস্থাৰেই ফচল৷ দ্ৰুতগতিত সলনি হৈ গৈ থকা পৃথিৱীখনৰ সৈতে তাল মিলাই চলা যিকোনো ব্যৱস্থা এটাৰ বাবেই কঠিন কাম৷ তথ্য-প্ৰযুক্তি আৰু জীৱ-প্ৰযুক্তি ক্ৰমান্বয়ে এক হৈ গৈ আছে৷ মানুহ আৰু যন্ত্ৰৰ সমন্বয় দ্ৰুতগতিত ঘটিছে৷ কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তাৰ দ্ৰুত বিকাশ হৈছে৷ আমি এক অজানা ভৱিষ্যতৰ দুৱাৰমুখত থিয় হৈ আছোঁ৷ প্ৰশ্নকাকত ফাদিল আৰু নকলতকৈও বহু বেছি ডাঙৰ প্ৰত্যাহ৩ানৰ সন্মুখীন হৈছে শিক্ষা ব্যৱস্থা৷ শিক্ষা ব্যৱস্থাই এতিয়া কি শিকোৱা উচিত কোনোবা বিশেষজ্ঞই খাটাংকৈ জানেনে?