অদূৰদৰ্শী বিকাশ সভ্যতাৰ প্ৰতি ভাবুকি

বান সমস্যা সমগ্ৰ বিশ্বৰ বাবে নতুন সমস্যা নহয়৷ এক প্ৰাকৃতিক আৰু ভূতাত্ত্বিক প্ৰক্ৰিয়াৰ যোগেদি জলস্তৰে সৃষ্টি কৰা বানৰ ফলতেই সমভূমিৰ সৃষ্টি হয় আৰু বানে উৰ্বৰ কৰা এই ভূমিতে জীৱৰ বসতি হয়৷ এয়াই নিয়ম, এয়াই প্ৰকৃতি৷ কিন্তু যুগ যুগ ধৰি মানৱ সভ্যতাৰ উৎপত্তি আৰু বিকাশৰ নামত ঘটি থকা কিছুমান অপ্ৰাকৃতি পৰিঘটনাই বানৰ এই প্ৰাকৃতিক নিয়মক কিছু উগ্ৰ কৰি তুলিছে৷ বিশ্বৰ সৰ্বাধিক বান সমস্যাৰ দেশখন হ’ল বাংলাদেশ৷ ভাৰত হ’ল বিশ্বৰ ভিতৰত দ্বিতীয় সৰ্বাধিক বানপানীৰ দেশ৷ Aqueduct Global Flood Analyzerৰ সমীক্ষা অনুসৰি, ভাৰতৰ ৪.৮৪ নিযুত লোক প্ৰতিবছৰে বানৰ কবলত পৰে আৰু ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়৷ জিঅ’লজিকেল ছাৰ্ভে অৱ ইণ্ডিয়াৰ এক সমীক্ষাত উৰিষ্যা, অসম, বিহাৰ, মহাৰাষ্ট্ৰ, উত্তৰাখণ্ড, গুজৰাট, তামিলনাডু, অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ, হিমাচল প্ৰদেশ আৰু জম্মু-কাশ্মীৰক দেশৰ ভিতৰত সৰ্বাধিক বানৰ কবলত পৰা ৰাজ্য হিচাপে চিহ্নিত কৰা হয়৷ বাকী প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ তুলনাত সম্ভৱতঃ বানেই ভাৰতীয় অৰ্থনীতিত আটাইতকৈ বেছি ক্ষতি কৰে৷ তথ্য অনুসৰি, ভাৰতীয় জনসংখ্যাৰ তুলনাত বানত ক্ষতিগ্ৰস্ত লোকৰ হাৰ বেছি আৰু দিনক দিনে এই হাৰ কমাতকৈ বৃদ্ধিহে পাবলৈ ধৰিছে৷ বানে একোটা অঞ্চলৰ ভৌগোলিক আন্তঃগাঁথনি সলনি কৰি পেলোৱাৰ ফলত বহু অঞ্চলত বানে কৰা ক্ষতি স্থায়ী হৈ পৰে৷ প্ৰাকৃতিক বা অৱধাৰিত হ’লেও মানৱসৃষ্ট বহু কাৰকে এই ক্ষতিৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি কৰাত বিশেষ আগভাগ লৈ আহিছে৷ ভাৰতৰ বেলিকাও এই বানৰ সংহাৰ একেবাৰেই নতুন নহয়৷ মহেঞ্জোদাৰো-হৰাপ্পাৰ দৰে সভ্যতাও বানৰ কবলতেই ধবংস হোৱাৰ প্ৰমাণ পোৱা যায়৷ ভাৰতত ব্ৰিটিছ শাসনৰ আগৰ পৰাই দেশে এই বানৰ লগত মোকাবিলা কৰিবলগীয়া হৈছিল৷ বান নিয়ন্ত্ৰণৰ নামত লোৱা বান্ধ আৰু মথাউৰিৰ ব্যৱস্থাও নতুন নহয়৷ জনামতে ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ভাৰতত প্ৰায় ৫,২৮৪ কিঃমিঃ মথাউৰি সজা কাম সম্পূৰ্ণ কৰিছিল৷ স্বৰাজোত্তৰ ভাৰতত ১৯৫১ চনতেই বান নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে দামোদৰ, মহানদী আৰু কোশী নদীত বান্ধ দিয়াৰ পৰিকল্পনা কৰা হৈছিল৷ পৰৱৰ্তী সময়ত কোশী নদীৰ বাদে দামোদৰ আৰু মহানদীৰ প্ৰকল্প দুটাক কাৰ্যকৰী কৰা হৈছিল৷ ভূমিকম্পবিদৰ কঠোৰ সকীয়নিয়ে কোশী নদীৰ প্ৰকল্প হ’বলৈ দিয়া নাছিল৷ কিন্তু পাছৰ পৰ্যায়ত ভাৰত চৰকাৰৰ নদীবান্ধৰ প্ৰৱণতা বৃদ্ধি পাবলৈ ধৰিলে৷ বিশেষকৈ ১৯৫৪ চনত সমগ্ৰ ভাৰতজুৰি হোৱা প্ৰবল বানে চৰকাৰক বান্ধ আৰু মথাউৰি নিৰ্মাণ কৰিবলৈ বদ্ধপৰিকৰ কৰি তুলিলে৷ কিন্তু নদীক ভেটা দি বান নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে ব্যৱহাৰ হোৱা বান্ধৰ পৰা বিদ্য়ুৎ শক্তিও যেতিয়া উৎপাদন কৰিব পৰা হ’ল, তেতিয়া চৰকাৰৰ বান্ধ নিৰ্মাণৰ প্ৰতি উৎসাহ আৰু বৃদ্ধি পাবলৈ ধৰিলে৷ কিন্তু কালক্ৰমত এই ব্যৱস্থায়েই কাল হৈ পৰা যেন হ’ল৷ কেইবছৰমান আগতে কেৰালাত হোৱা বানৰ অনাকাংক্ষিত আৰু সংহাৰী ৰূপৰ বাবে মূলতঃ জগৰীয়া এই নদীবান্ধ৷ বিগত কিছু বছৰ ধৰি অসমৰ বানৰ বাবেও মূলতঃ জগৰীয়া এই নদীবান্ধ৷ ভৌগোলিকভাৱে চাৰিওফালে পাহাৰেৰে আগুৰা সমতলভূমি অসমৰ বান অৰুণাচল প্ৰদেশৰ ওপৰতেই নিৰ্ভৰ কৰে৷ ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ লগতে ইয়াৰ দক্ষিণ বাহিনী উপনৈসমূহৰ বেছিভাগেই অৰুণাচলৰ মাজেদি বৈ অহাৰ বাবেই অৰুণাচলৰ বৰষুণেই মূলতঃ অসমৰ বান নিয়ন্ত্ৰণ কৰে৷ কিন্তু বৰ্তমান অতিকৈ চিন্তনীয় কথাটো হ’ল, যি অৰুণাচলৰ পানীয়েই অসমৰ জলধাৰাক নিয়ন্ত্ৰিত কৰি আহিছে, সেই অৰুণাচলতেই প্ৰায় আঢ়ৈশৰো অধিক নদীবান্ধ নিৰ্মাণৰ প্ৰকল্প হাতত লোৱা হৈছে৷ এই প্ৰকল্প অসমৰ বাবে খৰালি আৰু বাৰিষা দুয়োটা ঋতুতেই ভয়ংকৰ ক্ষতিকাৰক৷ বিদ্য়ুৎ উৎপাদনৰ নামত নিৰ্মিত প্ৰকল্পই খৰালি ভৈয়ামত পানীৰ নাটনি কৰাৰ ফলত পানীত থকা জীৱৰ লগতে নদীৰ দাঁতি-কাষৰীয়া অঞ্চলৰ জনসাধাৰণ ভয়ানকভাৱে বিপৰ্যস্ত হ’ব৷ আনহাতে, বাৰিষা হ’ব পৰা ক্ষতিৰ কথাটো ক’বই নালাগে৷ বিগত কেইটামান বৰ্ষত দুটামান সাধাৰণ বান্ধেই ভৈয়ামৰ ৰাইজক কি নগুৰ-নাগতি কৰিছে আমি সকলোৱে দেখি আহিছোঁ৷ বিদ্য়ুৎ উৎপাদনৰ ক্ষেত্ৰত নদীবান্ধ সেউজ বিকল্প হ’লেও বানৰ ক্ষেত্ৰত ই বৰ্তমান যমদূত৷ শক্তিৰ উৎপাদন বৰ্তমান অপৰিহাৰ্য হ’লেও এই শক্তি উৎপাদনৰ নামত জীৱকুল ধবংসৰ প্ৰক্ৰিয়াটো গ্ৰহণযোগ্য নহয়৷ নদীবান্ধৰ প্ৰয়োজনীয়তাক নুই কৰিব নোৱাৰি৷ কিন্তু পাহাৰ আৰু ভৈয়ামৰ ভৌগোলিক বাতাৱৰণ চাইহে ইয়াৰ গ্ৰহণযোগ্যতা বিচাৰ কৰিব পৰা যায়৷ সেয়ে শক্তি উৎপাদনৰ ক্ষেত্ৰত নদীবান্ধৰ বাদে আন কোনো সেউজ আৰু কম খৰচী বিকল্প যদি উদ্ভাৱন কৰিব পৰা নাযায়, অনাগত সময়ত ই কিন্তু মানৱ সভ্যতাৰ ধবংসৰ মূল কাৰণ হৈও পৰিব পাৰে৷