চিৰদিন, চিৰকালৰ সৰ্বোৎকৃষ্ট আন্দোলনজীৱী

১৯৭০ চনৰ সেই দিনটোত যিদিনা উচ্ছতম ন্যায়ালয়ে প্ৰাক্তন ৰজাসকলক চৰকাৰে প্ৰদান কৰা ব্যয় বন্ধ কৰিবলৈ দিয়া নিৰ্দেশ খৰ্ব কৰিছিল সেই দিনটোতে এজন ডেকা অধিবক্তা আৰু মই তামিলনাডুত যুৱ কংগ্ৰেছত যোগদান কৰিছিলোঁ৷ আমি চেন্নাইত ‘লৰ্ড মুনৰ’ৰ প্ৰতিমূৰ্তিৰ সন্মুখত উচ্ছতম ন্যায়ালয়ৰ ৰায়টোৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদ সাব্যস্ত কৰিছিলোঁ৷ আমাক গ্ৰেপ্তাৰ কৰা হৈছিল আৰু লগে লগে মুকলিও কৰি দিয়া হৈছিল৷ সংবিধানৰ সংশোধনৰ জৰিয়তে যেতিয়া প্ৰাক্তন ৰজাসকলক দি থকা আৰ্থিক সাহায্য বন্ধ কৰি দিয়া হৈছিল তেতিয়া আমি ভাবিছিলোঁ যে, আমাৰ প্ৰতিবাদে এই বিষয়ত কাম দিব আৰু আমি বিষয়টো সন্দৰ্ভত বিচৰাধৰণে সঁহাৰি লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হ’ম৷ কিন্তু এনে প্ৰতিবাদৰ ফলত আমি বহুতৰে সন্দেহৰ পাত্ৰ হৈ পৰিছিলোঁ৷ আমাৰ প্ৰতিবাদ উচ্ছতম ন্যায়ালয়ৰ ৰায়টোৰ বিৰুদ্ধে আছিল৷ এতিয়াও দেশৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত এনেধৰণৰ প্ৰতিবাদে গা কৰি উঠা দেখা গৈছে৷ উচ্ছতম ন্যায়ালয়ে সেই সময়ত আদালত অৱমাননা কৰা বুলি আমাৰ বিৰুদ্ধে কোনোধৰণৰ অভিযোগ অনা নাছিল, অথবা কোনেও আমাক ৰাষ্ট্ৰদ্ৰোহী বুলিও অভিহিত কৰা নাছিল৷ সেইক্ষেত্ৰত কোনো তদন্তকাৰী সংস্থাই আমাৰ বিৰুদ্ধে ৰাষ্ট্ৰদ্ৰোহৰ অভিযোগো অনা নাছিল৷ সেইবাবেই আমি তেওঁলোকক ধন্যবাদ জ্ঞাপন কৰিছোঁ৷

মতবিৰোধৰ প্ৰকৃতি

চিন্তাশীল লোকৰ মাজত মতবিৰোধ ঘটাতো এক স্বাভাৱিক কথা৷ বিশিষ্ট ন্যায়াধীশসকলৰ মাজতো বহুক্ষেত্ৰত মতবিৰোধ হোৱা দেখা যায়৷ ন্যায়াধীশ ফেংকফাৰ্কাৰ, ন্যায়াধীশ শুভ ৰাও, ন্যায়াধীশ এইচ আৰ খান্না আৰু অন্যান্যসকলৰ মাজতো মতবিৰোধ থকা পৰিলক্ষিত হৈছিল৷ এনেধৰণৰ মতবিৰোধ থকা ন্যায়াধীশসকলে কেতিয়াবা বেলেগ বেলেগ বিচাৰপীঠত বহি কোনো এটা ৰায়ক ‘আইনক পুনৰুজ্জীৱিত কৰা ৰায় আৰু ভৱিষ্যতৰ দিনৰ সুন্দৰ ৰায়’ হিচাপে অভিহিত কৰিছিল৷ ক্ৰীড়াৰ ক্ষেত্ৰতো বহুসময়ত মতবিৰোধ হোৱা দেখা যায়৷ একেদৰে ব্যৱসায়ীক ক্ষেত্ৰখনতো কাম কৰা অথবা আন্দোলন কৰাৰ জৰিয়তে মতবিৰোধৰ স্বৰূপ প্ৰকট হৈ পৰে৷

ৰাজনীতি আৰু ৰাজহুৱা জীৱনৰ ক্ষেত্ৰত মতবিৰোধৰ প্ৰকাশ ঘটে প্ৰতিবাদৰ জৰিয়তে৷ কিছুমান প্ৰতিবাদে ব্যাপক পৰিসৰত সমৰ্থন লাভ কৰে আৰু সেই প্ৰতিবাদে এটা বৃহৎ আন্দোলনৰ ৰূপ পৰিগ্ৰহ কৰে৷ বহুসময়ত সেই আন্দোলনে সহস্ৰাধিক লোকৰ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰে৷ এক কথাত ক’বলৈ গ’লে সকলো আন্দোলনকাৰীয়েই একো একোটা ‘উদ্দেশ্য’ক লৈ আন্দোলন কৰে৷ তেওঁলোকৰ মাজৰে বহুতে নিৰ্যাতন সহিবলগীয়া হোৱাৰ লগতে ত্যাগো স্বীকাৰ কৰিবলগীয়া হয়৷ তেওঁলোকৰ মাজৰে কিছুমান স্বাৰ্থপৰ হয় আৰু তেওঁলোকে নিজৰ সুবিধা অনুসৰি নীতি নিৰ্ধাৰণ কৰে৷ এই শেষৰ শ্ৰেণীৰ লোকসকলক আন্দোলনজীৱী বুলি ক’ব পাৰি৷ জ্জ্ব ফেব্ৰুৱাৰীত ৰাজ্যসভাৰ মজিয়াত প্ৰধানমন্ত্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোদীয়ে এইসকল লোককে আন্দোলনজীৱী বুলি অভিহিত কৰিছিল৷

মহান আন্দোলনকাৰী

বিংশ শতিকাৰ প্ৰথম অৰ্ধভাগত সৰ্বোৎকৃষ্ট আন্দোলনজীৱী লোকৰ আধিক্য ঘটিছিল৷ নিঃসন্দেহে তেওঁলোকৰ ভিতৰত এজন আছিল মহাত্মা গান্ধী৷ তেওঁ দেশৰ স্বাৰ্থত লোণ আইন ভংগকে ধৰি আন বহুবিষয়ত আন্দোলন কৰিছিল৷ তেওঁ সত্যাগ্ৰহ আন্দোলন আৰু ভাৰত ত্যাগ আন্দোলনৰ জৰিয়তে প্ৰতিপক্ষলৈ এক শক্তিশালী বাৰ্তা প্ৰেৰণ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল৷ তেওঁ প্ৰতীকি শক্তিৰ ওপৰত বিশ্বাস কৰিছিল আৰু লোণ তথা খাদীক তেওঁ তেনে প্ৰতীক হিচাপে বাচি লৈছিল৷ আমৰণ অনশন আৰু দাণ্ডী যাত্ৰাৰ দৰে পদক্ষেপক স্বাধীনতা লাভৰ অস্ত্ৰ হিচাপে তেওঁ নিৰ্বাচন কৰিছিল৷ ভজন আৰু প্ৰাৰ্থনাক তেওঁ আন্দোলনৰ এক শক্তি হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিছিল৷ এনেদৰে তেওঁ স্বাধীনতা আন্দোলনক এক নতুন মাত্ৰা প্ৰদান কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল৷ প্ৰকৃতাৰ্থত তেওঁ আছিল এজন সঁচা আন্দোলনজীৱী৷ সেইবাবেই তেওঁক আমি জাতিৰ পিতা বুলি কৈ গৌৰৱ অনুভৱ কৰোঁ৷

মতবিৰোধে দেশৰ ইতিহাসক ভিন্ন ৰূপ প্ৰদান কৰিছে, মতবিৰোধে নতুন ধৰ্মৰ জন্ম দিছে, মতবিৰোধে লক্ষাধিক লোকক স্বাধীন কৰি তুলিছে৷ লেনিনে ছাৰ নিকোলাছ দ্বিতীয়ৰ পতনৰ পাছত গঠন হোৱা প্ৰাদেশিক চৰকাৰৰ বিৰুদ্ধে সংগ্ৰাম কৰিছিল আৰু ইয়াৰ পৰিণতিতে প্ৰথমখন কমিউনিষ্ট ৰাষ্ট্ৰৰ গঠন হৈছিল৷ গৌতম বুদ্ধ, মাৰ্টিন লুথাৰ আৰু গুৰুনানকৰ দৰে নমস্য ব্যক্তিসকলেও কেৱল মতবিৰোধৰ  আলমতেই নতুন ধৰ্মীয় চিন্তা-চেতনাৰ উদ্ৰেক ঘটাবলৈ সক্ষম হৈছিল আৰু ইয়াৰ পৰিণতিতে সংস্কৃতৰূপত নতুন ধৰ্মীয়পৰম্পৰাৰ সৃষ্টি হৈছিল৷ তেওঁলোকৰ এনে চিন্তাৰ বাবেই বৌদ্ধ, প্ৰটেষ্টানটিজম আৰু শিখ ধৰ্মৰ জন্ম হৈছিল৷ মাৰ্থিন লুথাৰ কিং জুনিয়ৰে গ্ৰহণ কৰা মতবিৰোধৰ স্থিতিৰ বাবেই ব্যাপক সামাজিক পৰিৱৰ্তন সংঘটিত হোৱাৰ বাট মুকলি হৈছিল আৰু লক্ষাধিক কৃষ্ণাংগ আমেৰিকাই স্বাধীনতাৰ সোৱাদ লভিছিল৷ যি ঘটনা কোনো অসামৰিক যুদ্ধৰ জৰিয়তেও  হয়তো সম্ভৱ নহ’লহেঁতেন৷ মাৰ্টিন লুথাৰ কিং জুনিয়ৰে দৃঢ়তাৰে কৈছিল ‘মোৰ এটা সপোন আছে’৷ সঁচা অৰ্থত তেওঁ সেই সপোন কৃষ্ণাংগ আমেৰিকানসকলৰ বাবে পূৰণ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল৷

বিংশ শতিকাৰ প্ৰথম অৰ্ধভাগত ভাৰতবৰ্ষত কমেও তিনিটা বিশেষ প্ৰতিবাদৰ বৰ্ষ অতিবাহিত হৈছিল৷ সেই চনকেইটা আছিল ১৯২০, ১৯৩০ আৰু ১৯৪২৷ সেই প্ৰতিটো চনতে ভাৰতবৰ্ষত ৰাষ্ট্ৰজোৰা আন্দোলন গঢ় লৈ উঠিছিল আৰু সেই আন্দোলনে এটা সময়ত বিশাল জাগৰণৰ ৰূপ লৈ স্বাধীনতা আন্দোলনলৈ পৰিণত হৈছিল৷ অসহযোগ আন্দোলনে এটা সময়ত গৈ আইন অমান্য আন্দোলনৰ ৰূপ লৈছিল আৰু সেই আন্দোলনেই ভাৰত ত্যাগ আন্দোলনত পৰিণত হৈ ব্ৰিটিছক ভাৰতৰ পৰা খেদি পঠিওৱাত সহায় কৰিছিল৷ সেয়ে ক’ব পাৰি যে, আন্দোলনৰ অৰ্থ কেৱল ‘প্ৰতিবাদ’ নহয়, ইয়াৰ অৰ্থ ‘জাগৰণ’৷

একো একোটা প্ৰতিবাদে জনজাগৰণলৈ পৰিণত হোৱা উদাহৰণ আন বহু দেশতো পোৱা যায়৷ ১৯৬৮চনত আমেৰিকাৰ বিশ্ববিদ্যালয়সমূহৰ চৌহদত গঢ় লৈ উঠা ভিয়েটনাম যুদ্ধবিৰতি আন্দোলনে সেই যুদ্ধত আমেৰিকাই গ্ৰহণ কৰা মিথ্যাচাৰক উদঙাই দিছিল৷ ইয়াৰ ফলশ্ৰুতিতে এদিন ভিয়েটনামৰ সকলো লোকে সংঘৱদ্ধ হোৱাৰ বাট মুকলি হৈছিল৷ কিছুমান গণজাগৰণ যেনে– ভেলভেট বিপ্লৱ আৰু ৰোমানিয়ান বিপ্লৱ [দুয়োটাই ১৯৮৯ত]এ প্ৰভূত্ববাদী শাসকক [শ্লোভাকিয়া, ৰোমানিয়া] ওফৰাই পেলাবলৈ সক্ষম হৈছিল৷ ইয়াৰ বিপৰীতে কিছুমান গণজাগৰণ যেনে– ইজিপ্ত আৰৱ বসন্ত [২০১১] বিফল হৈছিল৷ এনে গণজাগৰণসমূহৰ পৰা মানুহে এটা শিক্ষাই গ্ৰহণ কৰিব পাৰিছে যে, কোনো এক বিশাল পৰিৱৰ্তনৰ বাবে মানুহৰ মনত যি আকাংক্ষা থাকে সেই আকাংক্ষা কেতিয়াও অৱদমন কৰি ৰাখিব নোৱাৰি৷

মুক্ত হৈ থকাৰ স্পৃহা

জনতাৰ ৰাজনৈতিক অধিকাৰ, স্বাধীনতা আৰু সংবাদ মাধ্যমৰ স্বাধীনতাৰ মাজত এটা সু-সম্পৰ্ক আছে৷ যিবোৰ দেশে জনতাৰ অধিকাৰৰ স্বাধীনতাৰ ক্ষেত্ৰত শীৰ্ষস্থানত আৰোহণ কৰিছে তেনে দেশসমূহত সংবাদ মাধ্যমৰ স্বাধীনতাও মন কৰিবলগীয়া বিধৰ৷ ইয়াৰ যুক্তিসংগত কাৰণতো হৈছে সংবাদ মাধ্যমে জনতাৰ স্বাধীনতাৰ অধিকাৰৰ প্ৰসংগটো সঠিক আৰু সবল ৰূপত[সেই স্বাধীনতা খৰ্ব হৈছে নেকি অথবা বিনাশ হৈছে নেকি] উপস্থাপন কৰিব পাৰে৷ ফিনলেণ্ড আৰু ইউৰোপৰ কেইবাখনো দেশ জনতাৰ স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ তথা সংবাদ মাধ্যমৰ স্বাধীনতাৰ ক্ষেত্ৰত শীৰ্ষস্থানত আছে৷ এই বিষয়ত আটাইতকৈ তলৰ স্থানত থকা দেশখন হৈছে চীন৷ ভাৰতৰ স্থান মধ্যমত বুলি ক’ব পাৰি৷ আমি আশা কৰিছোঁ যে, জনতাৰ অধিকাৰৰ স্বাধীনতা আৰু সংবাদ মাধ্যমৰ স্বাধীনতাৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতবৰ্ষৰ স্থান বৰ্তমানতকৈ উন্নত হ’ব৷ কিন্তু এইক্ষেত্ৰত আমি আশা কৰাৰ বিপৰীতে তেনে অধিকাৰ তথা স্বাধীনতাৰ ৰেখাডাল ক্ৰমাৎ নিম্নগামী হোৱাৰহে আশংকা দেখা দিছে৷ এডিটৰ গ্লীল্ড বা প্ৰেছ ক্লাব অৱ ইণ্ডিয়াক যদি সোধা যায় তেন্তে এই কথা স্পষ্ট হৈ পৰে যে, প্ৰায় পোন্ধৰ দিনৰ অন্তৰে অন্তৰে কোনো এজন সাংবাদিকক গ্ৰেপ্তাৰ কৰা অথবা কোনো সংবাদ প্ৰতিষ্ঠানত তালাচী চলোৱাৰ অভিযোগ তেওঁলোকে লাভ কৰি থাকে৷ তেনে আতিশয্যৰ বলি হোৱা সাংবাদিক তথা সংবাদপ্ৰতিষ্ঠানহে প্ৰভূৰ নিৰ্দেশ অনুসৰি কাম নকৰাৰ পৰিণাম ভোগ কৰিবলগীয়া হয়৷ এইক্ষেত্ৰত এখন সংবাদ পত্ৰৰ নিৰ্ভীক স্বত্বাধিকাৰ ৰামনাথ গোৱেংকাৰ কথা উল্লেখ কৰিব পাৰি৷ তেওঁ এজন আন্দোলনকাৰীও৷

বাক স্বাধীনতা, লিখাৰ অধিকাৰ, প্ৰকাশৰ অধিকাৰ, প্ৰতিবাদৰ অধিকাৰ আৰু জাগৰণৰ অধিকাৰক অৱদমন কৰি ৰাখিব বিচাৰসকলৰ বিৰুদ্ধে এই আন্দোলনজীৱীসকল সক্ৰিয় থাকিব চিৰদিন, চিৰকাল৷