কৃষিৰ উন্নয়নত মহাকাশ বিজ্ঞানৰ ভূমিকা

মহাকাশ বিজ্ঞান আধুনিক যুগৰ এক অপৰিহাৰ্য প্ৰযুক্তি, যাৰ জৰিয়তে মানৱ জীৱনৰ বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত অভূতপূৰ্ব পৰিৱৰ্তন আহিছে৷ তাৰ ভিতৰত কৃষিৰ উন্নয়নত মহাকাশ বিজ্ঞানৰ ভূমিকা উল্লেখযোগ্য৷ উপগ্ৰহৰ সহায়ত প্ৰাপ্ত তথ্য, দূৰৱৰ্তী সংবেদন, আৰু নেভিগেচন প্ৰযুক্তিৰ জৰিয়তে কৃষিৰ উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি, প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ সঠিক ব্যৱহাৰ, আৰু প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ পৰা সুৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত কৃষকসকলে অভূতপূৰ্ব সুবিধা লাভ কৰিছে৷ বিশেষকৈ ভাৰতৰ দৰে কৃষিপ্ৰধান দেশত এই প্ৰযুক্তিৰ গুৰুত্ব অপৰিসীম৷ তলত এই বিষয়ত বিস্তাৰিতভাৱে আলোচনা কৰা হ’ল৷

বতৰৰ পূৰ্বাভাস আৰু কৃষি পৰিকল্পনা

মহাকাশ বিজ্ঞানৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান হ’ল উপগ্ৰহৰ মাধ্যমেৰে বতৰৰ সঠিক আৰু সময়োপযোগী তথ্য প্ৰদান৷ বতৰৰ পূৰ্বাভাস কৃষিৰ বাবে এক জীৱন ৰেখাৰ দৰে৷ উদাহৰণ স্বৰূপে, ভাৰতীয় মহাকাশ গৱেষণা সংস্থা [ISRO]ৰ INSAT শৃংখলাৰ উপগ্ৰহসমূহে বৰষুণৰ পূৰ্বাভাসৰ লগতে বান, খৰাং,  ঘূৰ্ণীবতাহ আদিৰ আগতীয়া সতৰ্কবাণী প্ৰেৰণ কৰে৷ এই তথ্যৰ ভিত্তিত কৃষকে শস্যৰ বীজ সিঁচাৰ সময়, পানীৰ সৰবৰাহৰ ব্যৱস্থা, আৰু ফচল চপোৱাৰ সময় নিৰ্ধাৰণ কৰিব পাৰে৷ উদাহৰণস্বৰূপে, যদি কোনো অঞ্চলত অতিৰিক্ত বৰষুণৰ সম্ভাৱনা থাকে, তেন্তে কৃষকে পানী নিষ্কাশনৰ ব্যৱস্থা আগতীয়াকৈ কৰিব পাৰে৷ আনহাতে, খৰাঙৰ পূৰ্বাভাস পালে খেতিৰ বিকল্প ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰি শস্যৰ ক্ষতি ৰোধ কৰিব পাৰি৷ এই প্ৰকাৰে বতৰৰ তথ্যই কৃষিৰ পৰিকল্পনাৰ ক্ষেত্ৰত সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ প্ৰক্ৰিয়াক সহজ আৰু ফলপ্ৰসূ কৰি তুলিছে৷

মাটি আৰু জলসম্পদৰ ব্যৱস্থাপনা

মহাকাশ বিজ্ঞানৰ দূৰৱৰ্তী সংবেদন প্ৰযুক্তিৰ জৰিয়তে মাটি আৰু জলসম্পদৰ বিষয়ে সঠিক তথ্য সংগ্ৰহ কৰা সম্ভৱ হৈছে৷ উপগ্ৰহৰ পৰা পোৱা চিত্ৰ আৰু তথ্যৰ সহায়ত মাটিৰ উৰ্বৰতা, আদ্ৰৰ্তাৰ পৰিমাণ, আৰু পানীৰ উপলব্ধতাৰ বিশে¡ষণ কৰা হয়৷ উদাহৰণস্বৰূপে, NASট্ট আৰু ISROৰ যৌথ প্ৰকল্প NISAR [NASট্ট-ISRO Synthetic Aperture Radar] উপগ্ৰহই মাটিৰ আদ্ৰৰ্তা আৰু ভূ-পৃষ্ঠৰ জলসম্পদৰ বিষয়ে সঠিক তথ্য প্ৰদান কৰে৷

এই তথ্যৰ সহায়ত কৃষকে খেতিমাটিৰ কোনটো অংশত অধিক পানী বা সাৰৰ প্ৰয়োজন, তাৰ মানচিত্ৰ তৈয়াৰ কৰিব পাৰে৷ ফলত কৃষিব্যৱস্থা উন্নত কৰি পানীৰ অপচয় ৰোধ কৰাৰ লগতে শস্যৰ উৎপাদন বৃদ্ধি কৰা সম্ভৱ হয়৷ বিশেষকৈ পানীৰ সীমিত উৎস থকা অঞ্চলত এই প্ৰযুক্তি অতি উপযোগী৷ উদাহৰণস্বৰূপে, ভাৰতৰ পশ্চিমাঞ্চলৰ শুকান অঞ্চলত উপগ্ৰহৰ তথ্যৰ জৰিয়তে ভূগৰ্ভস্থ পানীৰ উৎস চিনাক্ত কৰি কৃষিৰ উন্নয়ন কৰা হৈছে৷ 

শস্যৰ পৰ্যৱেক্ষণ আৰু ৰোগ নিৰ্ণয়

মহাকাশৰ পৰা প্ৰাপ্ত উচ্চমানৰ চিত্ৰৰ জৰিয়তে শস্যৰ স্বাস্থ্য, বৃদ্ধিৰ হাৰ, আৰু কীট-পতংগৰ আক্ৰমণৰ তথ্য সংগ্ৰহ কৰা সম্ভৱ হৈছে৷ এই প্ৰযুক্তিৰ সহায়ত কৃষক আৰু গৱেষকে শস্যৰ কোনো অংশত পুষ্টিৰ অভাৱ বা ৰোগৰ লক্ষণ আছে নেকি তাৰ তথ্য লাভ কৰিব পাৰে৷ উদাহৰণস্বৰূপে, ভাৰতৰ EOত্ৰ [Earth Observation Satellite] শৃংখলাৰ উপগ্ৰহসমূহে শস্যৰ স্বাস্থ্যৰ তথ্য প্ৰদান কৰে, যাৰ ফলত কৃষকে সময়মতে কীটনাশক বা সাৰ প্ৰয়োগ কৰি ফচলৰ ক্ষতি ৰোধ কৰিব পাৰে৷

ইয়াৰ উপৰি, উপগ্ৰহৰ তথ্যৰ জৰিয়তে শস্যৰ জৈৱিক চাপ যেনে পানীৰ অভাৱ বা তাপৰ প্ৰভাৱো চিনাক্ত কৰা যায়৷ এই তথ্যৰ ভিত্তিত কৃষকে উপযুক্ত ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰি উৎপাদনৰ মান উন্নত কৰিব পাৰে৷ উদাহৰণস্বৰূপে, ধানৰ খেতিৰ ক্ষেত্ৰত পানীৰ পৰিমাণ বা কীটৰ আক্ৰমণৰ তথ্যৰ জৰিয়তে কৃষকে সঠিক সময়ত প্ৰতিৰোধমূলক ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিব পাৰে৷

স্মাৰ্ট কৃষি

মহাকাশ বিজ্ঞানৰ প্ৰযুক্তিৰ জৰিয়তে স্মাৰ্ট কৃষিৰ ধাৰণা বিকশিত হৈছে৷ GPত্ৰ [Global Positioning System] আৰু উপগ্ৰহৰ তথ্যৰ সহায়ত কৃষকে মাটিৰ নিৰ্দিষ্ট অংশত সাৰ, পানী, আৰু কীটনাশকৰ প্ৰয়োগ কৰিব পাৰে৷ এই পদ্ধতিৰ জৰিয়তে সম্পদৰ অপচয় কমি উৎপাদনৰ দক্ষতা বৃদ্ধি পায়৷ ভাৰতত IRNSত্ৰ [Indian Regional Navigation Satellite System]ৰ দৰে প্ৰযুক্তি এইক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ হৈছে৷ 

স্মাৰ্ট কৃষিৰ মূল লক্ষ্য হ’ল প্ৰতিটো জমিৰ প্ৰয়োজন অনুসৰি সঠিক পৰিমাণৰ সম্পদ প্ৰয়োগ কৰা৷ উদাহৰণস্বৰূপে, এখন পথাৰৰ এটা অংশত পানীৰ অভাৱ থাকিলে আৰু আনটো অংশত পুষ্টিৰ অভাৱ থাকিলে, উপগ্ৰহৰ তথ্যৰ জৰিয়তে সেই অংশবোৰ চিনাক্ত কৰি কেৱল তাতেই প্ৰয়োজনীয় সম্পদ প্ৰয়োগ কৰা হয়৷ ইয়াৰ ফলত কৃষিৰ খৰচ কমি লাভ বৃদ্ধি পায়৷

প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ পৰা সুৰক্ষা

মহাকাশ বিজ্ঞানে প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ আগতীয় সতৰ্কবাণী প্ৰদান কৰি কৃষিৰ ক্ষতি হ্ৰাস কৰাত সহায় কৰে৷ উদাহৰণস্বৰূপে, ঘূৰ্ণীবতাহ, বান বা খৰাঙৰ সময়ত উপগ্ৰহৰ তথ্যৰ জৰিয়তে কৃষকে ফচল চপোৱা বা সুৰক্ষাৰ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিব পাৰে৷ ISROৰ RISAT [Radar Imaging Satellite]ৰ দৰে উপগ্ৰহই মেঘাচ্ছন্ন অৱস্থাতো তথ্য সংগ্ৰহ কৰিব পাৰে, যাৰ ফলত বৰষুণৰ সময়তো কৃষিৰ পৰিকল্পনা সম্ভৱ হয়৷ 

উদাহৰণস্বৰূপে, ২০১৯ চনত ফণি ঘূৰ্ণীবতাহৰ সময়ত উপগ্ৰহৰ তথ্যৰ জৰিয়তে ভাৰতৰ পূৰ্ব উপকূলৰ কৃষকসকলে আগতীয়াকৈ ফচল চপোৱাৰ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছিল, ফলত ক্ষতিৰ পৰিমাণ বহু পৰিমাণে হ্ৰাস পাইছিল৷ এইধৰণৰ তথ্যই কৃষিৰ স্থিৰতা আৰু সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে৷ 

গৱেষণা আৰু উন্নত জাতৰ শস্যৰ বিকাশ

মহাকাশ বিজ্ঞানৰ তথ্য কৃষি গৱেষণাৰ ক্ষেত্ৰতো ব্যৱহাৰ কৰা হয়৷ উপগ্ৰহৰ পৰা পোৱা জলবায়ুৰ তথ্যৰ ভিত্তিত বিজ্ঞানীসকলে জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে খাপ খোৱা উচ্ছ ফলনশীল আৰু ৰোগ প্ৰতিৰোধী শস্যৰ জাত উদ্ভাৱন কৰিছে৷ উদাহৰণস্বৰূপে, ভাৰতীয় কৃষি গৱেষণা পৰিষদে উপগ্ৰহৰ তথ্যৰ সহায়ত ধান, গম, আৰু অন্যান্য শস্যৰ উন্নতজাতৰ বিকাশ কৰিছে৷ 

ইয়াৰ উপৰি জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ ফলত শস্যৰ উৎপাদনত পৰা প্ৰভাৱৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰি ভৱিষ্যতৰ বাবে পৰিকল্পনা তৈয়াৰ কৰাতো এই তথ্য সহায়ক হৈছে৷ উদাহৰণস্বৰূপে, যিবোৰ অঞ্চলত খৰাং বৃদ্ধি পাইছে, তাত খৰাং সহনশীল শস্যৰ জাতৰ উন্নয়নৰ বাবে উপগ্ৰহৰ তথ্য অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ৷

কৃষিৰ ডিজিটেলকৰণ আৰু তথ্যৰ সুলভতা

মহাকাশ বিজ্ঞানৰ জৰিয়তে কৃষিৰ ডিজিটেলকৰণৰ এক নতুন দিশ মুকলি হৈছে৷ উপগ্ৰহৰ তথ্যৰ সহায়ত কৃষকৰ বাবে ম’বাইল এপ্লিকেচনৰ জৰিয়তে তথ্য প্ৰেৰণ কৰা হৈছে৷ ভাৰতত ‘কৃষি বিজ্ঞান’ৰ দৰে প্লেটফৰ্মৰ জৰিয়তে কৃষকে বতৰৰ পূৰ্বাভাস, শস্যৰ তথ্য, আৰু বজাৰৰ মূল্যৰ বিষয়ে জানিব পাৰে৷ এই তথ্যৰ সুলভতাই কৃষকৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰিছে৷

উপসংহাৰঃ  মহাকাশ বিজ্ঞানে কৃষিৰ উন্নয়নত বিপ্লৱ আনিছে৷ ভাৰতৰ দৰে দেশত ISROৰ উপগ্ৰহসমূহে কৃষকৰ জীৱনত প্ৰযুক্তিৰ সুবিধা প্ৰদান কৰি কৃষিৰ উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি কৰিছে৷ বতৰৰ পূৰ্বাভাসৰ পৰা আৰম্ভ কৰি শস্যৰ পৰ্যৱেক্ষণ, স্মাৰ্ট কৃষি, আৰু প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ পৰা সুৰক্ষালৈকে মহাকাশ বিজ্ঞানৰ ভূমিকা সৰ্বব্যাপী৷ এই প্ৰযুক্তিৰ সঠিক ব্যৱহাৰৰ জৰিয়তে কৃষিৰ উৎপাদন বৃদ্ধিৰ লগতে খাদ্য সুৰক্ষা আৰু উন্নয়নৰ লক্ষ্য অৰ্জন কৰা সম্ভৱ৷ ভৱিষ্যতে মহাকাশ বিজ্ঞানৰ অধিক উন্নতিৰ সৈতে কৃষিৰ সম্ভাৱনা আৰু বৃদ্ধি পাব, আৰু ই কৃষকৰ জীৱনলৈ নতুন আশাৰ সঞ্চাৰ কৰিব৷