গানে কি আনে

‘গানে কি আনে সুৰৰ সোপানে সোপানে’? গান মানে সুৰ, সুৰেৰে সজোৱা সুৰীয়া কথা৷ হীৰুদাৰ কবিতাবোৰত এটা সুৰ লুকাই থাকে৷ কবিতাটো পঢ়িলেই সেই সুৰটো অনুভৱ কৰিব পাৰি৷ কিন্তু সকলোৱে সেই সুৰীয়া অনুভৱটোক এটা গানলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিব নোৱাৰে৷ গানৰ বাবে সুৰৰ লগতে লাগে ছন্দ-লয়-তাল৷ মানুহে সংগীত আৰু কোলাহলৰ মাজৰ পাৰ্থক্য ধৰিব পাৰে৷ চাৰিআলিৰ বজাৰৰ কোলাহলক সংগীত বা সুৰ বুলি ভুল নকৰে৷ কোলাহলো শব্দ আৰু ধবনিৰ সমষ্টি, সংগীতো কোলাহল আৰু ধবনিৰ সমষ্টি৷ তেন্তে দুয়োটাৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কোনখিনিত? সংগীত হ’ল শৃংখলাৱদ্ধ কোলাহল৷ সংগীততো বহু শব্দ আৰু ধবনি আছে, কিন্তু সেই ধবনিৰ মাজত এক শৃংখলা আছে৷ প্ৰতিজন মানুহে স্বভাৱগতভাৱে সুৰ আৰু কোলাহলৰ মাজত পাৰ্থক্য ধৰিব পাৰে৷ লগতে ধৰিব পাৰে তাল-লয়-মান আৰু ছন্দ৷

জুবিনে হীৰুদাৰ কবিতাত বাজি থকা সুৰটো উলিয়াই আনি আমাক শুনালে৷ গানে কি আনে সুৰৰ সোপানে সোপানে? সোপান মানে জখলা৷ গানে সুৰৰ জখলাৰে আমাক ক’লৈ তুলি নিয়ে? গানে আমাক কি দিয়ে? তুচ্ছ প্ৰাত্যহিকতাই, এৰাব নোৱৰা দৈনন্দিনতাই আমাক বন্দী কৰি ৰাখে, আৰু গানে ক্ষণিকৰ বাবে হ’লেও সেই প্ৰাত্যহিকতাৰ পৰা আমাক মুক্ত কৰে৷ আমি সুৰৰ জখলাৰে ৰামধেনুৰ শিতানলৈ গুচি যাব পাৰোঁ৷ জুবিনৰ গানে আমাক তেনেকৈ গুচি যোৱাৰ অজুহাত দিয়ে৷ সকলো গানেই তেনেকুৱা নহয়, আচলতে বেছিভাগ গানেই তেনেকুৱা নহয়৷ বেছিভাগ গানেই যান্ত্ৰিক স্বৰলিপিৰ কচৰৎ৷ তেনে গানৰ কথাত সুৰ নাই, সুৰত সংকীৰ্ণতাৰ পৰা মুক্তিলৈ তুলি নিয়া জখলা নাই৷ ভূপেন হাজৰিকাৰ ‘অ’ নতুন মনৰ তৰুণ তৰুণী’ গানটো কথা আৰু গানৰ সংমিশ্ৰণ৷ সেই গানটোৰ এঠাইত তেওঁ নতুন পুৰুষক কৈছে, ‘তুমি নতুন মানুহ, তোমালোক নতুন কবিতা, নতুন গীতি-কবিতা, সুৰ হ’ল তাত গৌণ, চিন্তাহে মুখ্য৷’ সুৰ গৌণ বুলি কোৱা এই গানটোৰ সুৰো মনত ৰৈ যোৱা, অনন্য৷ জুবিনৰ গানত চিন্তাহে মুখ্য বুলিব নোৱাৰি নিশ্চয়৷ আৰু চিন্তাক মুখ্য বুলি ক’লেও ভূপেন হাজৰিকাৰ গানৰ চিন্তাই সুৰৰ জখলাৰে বগাইহে শ্ৰোতাৰ হৃদয়ত সোমাইছিল৷ গতিকে সুৰ বাদ দি গান অসম্ভৱ, কিন্তু চিন্তা এটা সুৰৰ মাধ্যমেৰে আহি সহজে মানুহৰ হৃদয়ত সোমাব পাৰে৷ 

জুবিনে বিষ্ণু ৰাভাক শ্ৰদ্ধাৰে তেওঁৰ আদৰ্শ বুলি কৈ গৈছে৷ ৰাভাৰ গানৰ মাজত ‘গুৰু মোৰ শংকৰ তৰিবৰে কিনো উপায়’, ‘নাহৰ ফুলে নুশুৱাই’, ‘পৰজনমৰ শুভ লগনত’, ‘মোৰ কবিতাৰ ছন্দ লাগি’, ‘বিশ্বৰ ছন্দে ছন্দে মহানন্দে আনন্দে’, ‘ব’ল ব’ল ব’ল কৃষক শক্তি দল’, এই সকলোধৰণৰ কথা আছিল৷ শংকৰভক্ত ধাৰ্মিক ৰাভা, প্ৰেমিক ৰাভা, বিপ্লৱী ৰাভা একেজন মানুহ আছিল৷ কৃষকৰ প্ৰতিবাদী সমদলত ‘ব’ল ব’ল ব’ল কৃষক শক্তি দল’ গানটোৱে শোভা দিব, তাত ‘পৰজনমৰ শুভ লগনত’ নিশ্চয় নাগায়৷ কিন্তু অকলশৰে নিজানত কিমান মানুহে ৰাভাৰ ‘ব’ল ব’ল ব’ল, কৃষক শক্তি দল’ শুনিব? সকলোৱে নিজানত অকলশৰে ৰাভাৰ ‘মোৰ কবিতাৰ ছন্দ লাগি স্পন্দন তোৰ জাগেনে’ গানটো নুশুনিবনে? 

জুবিনেও ঘোষা-কীৰ্তন-বৰগীত, টোকাৰী গীত গাইছে, বিহু গাইছে, ৰোমাণ্টিক প্ৰেমৰ গান গাইছে, প্ৰতিবাদৰ গান গাইছে, ৰাজনৈতিক দলৰ প্ৰচাৰৰ গান গাইছে৷ সকলো জুবিনৰ গান৷ এই সকলো গোৱাজনেই জুবিন৷ 

জুবিন ডিজিটেল যুগৰ মানুহ৷ জুবিনৰ অলেখ গান, অলেখ কথাৰ ভিডিঅ’ ৰেকৰ্ডিং আছে৷ জুবিনৰ বিষয়ে আলোচনা কৰিবলৈ, গৱেষণা কৰিবলৈ অলেখ সমল আছে৷ জুবিনৰ তেওঁৰ প্ৰতিভাৰ, সৃষ্টিৰ সম্যক আৰু বিশ্লেষণ সামগ্ৰিকভাৱে হ’ব লাগে৷ তেওঁৰ মানৱীয় গুণ-দোষ, ত্ৰুটি-বিচ্যুতি বোৰৰ তেওঁৰ পৰস্পৰবিৰোধী চিন্তা চেতনাৰ বিশ্লেষণ হ’ব লাগে৷ ইতিমধ্যে  বস্তুনিষ্ঠতাৰ দাবী কৰাসকলে জুবিনক বামপন্থী-সমাজবাদী-কমিউনিষ্ট বুলি প্ৰমাণ কৰিলেই৷ এনে আধাকেচেলুৱা সিদ্ধান্তই কাৰোবাৰ ইগ’ সন্তুষ্ট কৰিব পাৰে, কিন্তু এনেধৰণৰ পক্ষপাতদুষ্ট সিদ্ধান্তই বিভিন্ন পন্থা-বাদ-মতবাদৰ মাজত জুবিনক লৈ অপ্ৰয়োজনীয় টনা-আঁজোৰা আৰম্ভ কৰিব পাৰে৷ এইবোৰে কিন্তু জুবিনক বুজাত সহায় কৰিব নোৱাৰে৷  

জুবিনৰ গানে কি আনে? বিশ্লেষণ হওক৷ সকলোৱে, আনকি নিৰ্দিষ্ট মতত বিশ্বাসীসকলেও আলোচনা-বিশ্লেষণ কৰক৷ কিন্তু কোনো বিশেষ মতবাদে জুবিনৰ মালিকীস্বত্ব দাবী কৰাৰ প্ৰয়োজন আছে জানো? জুবিনে কৈছে– ‘মোৰ কোনো জাতি নাই, মোৰ কোনো ধৰ্ম নাই, মোৰ কোনো ভগৱান নাই– মই মুক্ত’৷ এই চিন্তা আৰু আদৰ্শই জুবিন অন্বেষণৰ মূল পাথেয় হ’ব লাগে৷