বৰ্ণবাদৰ ডাৱৰ

অলপতে দেৰাডুনত এজন মেধাৱী ছাত্ৰ এঞ্জেল চাকমাৰ মৃত্যু হ’ল৷ তেওঁৰ মৃত্যুৰ সৈতে জড়িত বৰ্ণবাদী আৰু সংকীৰ্ণ চিন্তাধাৰাক লৈ ইতিমধ্যে যথেষ্ট আলোচনা হৈছে৷ তথাপি কিছুমান ৰাজনীতিজ্ঞই এই ঘটনাক ‘এটা আইছোলেটেড ইঞ্চিডেণ্ট’ বুলি দেখুৱাবলৈ চেষ্টা কৰিছে৷ কিন্তু এই যুক্তিয়ে বাস্তৱতাক ঢাকি ৰাখিব নোৱাৰে৷ উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলীয় মানুহে ভাৰতৰ বহু ঠাইত যে নিয়মিতভাৱে বৈষম্যৰ সন্মুখীন হয়, সেয়া ধ্ৰুৱসত্য৷ এইধৰণৰ বৰ্ণবাদ দেৰাডুনতেই সীমাবদ্ধ নহয়৷ ডেলাছৰ পৰা ছিডনীলৈকে একেই সামাজিক প্ৰক্ৰিয়া দেখা যায়৷ প্ৰথমে হয় ষ্টিৰিঅ’টাইপিং–কোনো এটা গোটক লৈ কৰা সাধাৰণীকৰণ৷ যেনে– ইহঁত সকলো একেই, অনুন্নত চিন্তাৰ, অশিক্ষিত বা বিদেশী– এনে ধাৰণা ৰখা৷ তাৰ পাছত ডিহিউমেনাইজেশ্বন, য’ত সেই গোটৰ মানুহক সম্পূৰ্ণ মানুহ বুলি ভাবিবলৈ এৰি দিয়া হয় আৰু অনুভৱ কৰিবলৈ লোৱা হয় যে মানুহে পাব লগা অধিকাৰ তেওঁলোকে নাপালেও হ’ব আৰু কেতিয়াবা এই প্ৰক্ৰিয়াৰ অন্তিম পৰিণতি হয় শাৰীৰিক বা মানসিক অত্যাচাৰ৷ 

জানিব পৰা মতে, এঞ্জেল চাকমা আছিল মাত্ৰ ২৪ বছৰীয়া যুৱক আৰু ত্ৰিপুৰাৰ বাসিন্দা৷ তেওঁ বৰ্ণ-বৈষম্যৰ বিৰুদ্ধে মাত মাতিছিল বাবেই তেওঁক আঘাত কৰা হৈছিল৷ ইয়াত দুটা দিশ স্পষ্ট হয়৷ প্ৰথমটো হৈছে, সেই ব্যক্তি বা গোট, যিসকলে অত্যাচাৰ কৰিছিল তেওঁলোকৰ মানসিকতা৷ দ্বিতীয়টো হৈছে, সেই সামাজিক-সাংস্কৃতিক পৰিৱেশ, য’ত উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলীয় মানুহক ‘বিদেশী’ বুলি টেগ লগাই দিয়া হয়৷ ‘চিংকি’ আদি অপমানসূচক শব্দৰ ব্যৱহাৰ কেৱল অপমানসূচকেই নহয়; ই মানুহৰ আত্মসন্মান আৰু মানসিক স্বাস্থ্যকো ক্ষতিগ্ৰস্ত কৰে৷ আমেৰিকাত এছিয়ান মূলৰ মানুহক হালধীয়া বৰণৰ বুলি কোৱা হয়৷ তেনেকৈ ‘গুক’ শব্দটো হৈছে মূলতঃ আমেৰিকাৰ সামৰিক বাহিনীয়ে পূব আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ লোকসকলক হেয়জ্ঞান কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা বৰ্ণবাদী নিন্দা৷ তেনেকৈ উত্তৰ আমেৰিকাত ‘dskin’ শব্দটো খিলঞ্জীয়া লোকৰ বিৰুদ্ধে ব্যৱহাৰ কৰা এক বৰ্ণবাদী নিন্দাসূচক নাম৷ এই ঘটনাবিলাকক কেৱল ‘আইছোলেটেড ইঞ্চিডেণ্ট’ বুলি কৈ দায় সৰাটোৰ অৰ্থ হৈছে– এইধৰণৰ ঘটনা পুনৰ ঘটিবলৈ অনুমতি দিয়া৷ কাৰণ সমস্যাটো ব্যক্তিগত আচৰণতেই সীমাবদ্ধ নহয়; ই বহু সময়ত সামাজিক আৰু প্ৰাতিষ্ঠানিক ৰূপ লয়৷ আমেৰিকাত আৰক্ষী, বাসস্থান, স্বাস্থ্য আৰু আৰ্থিক ক্ষেত্ৰত কৃষ্ণবৰ্ণৰ আমেৰিকানসকলে বৰ্ণবাদৰ সন্মুখীন হয় বুলি বিস্তৃত গৱেষণাই দেখুৱাইছে৷ এই বৰ্ণবাদ ব্যক্তিগত মনোভাবতেই সীমাবদ্ধ নাথাকি ছিষ্টেমিক ৰেচিজ্‌মৰ ৰূপ লয়৷ বৰ্তমান আমেৰিকাৰ ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক পৰিৱেশতো এই সমস্যাৰ প্ৰভাৱ স্পষ্ট৷ অষ্ট্ৰেলিয়াৰ ক্ৰিকেটাৰ ওছমান খোৱাজাই বৰ্ণ-বৈষম্যৰ বিৰুদ্ধে মুকলিকৈ মাত মাতিছে৷ তেওঁৰ মতে, নাম, বৰ্ণ আৰু পটভূমিৰ বাবেই তেওঁ বাৰে বাৰে ডাবল ষ্টেণ্ডাৰ্ডৰ সন্মুখীন হৈছে৷ এইটো এটা সূক্ষ্ম কিন্তু শক্তিশালী বাৰ্তা– ‘তুমি ইয়াত থাকিব পাৰা দ্বিতীয় শ্ৰেণীৰ নাগৰিক হৈ, কিন্তু তুমি ইয়াৰ মানুহ নহয়৷’ এই মানসিকতা ভাৰততো নতুন নহয়৷ ভাৰতত বৰ্ণবাদ কেৱল উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলীয় মানুহৰ ক্ষেত্ৰতেই নহয়, ইয়াত জাতি, ছালৰ ৰং আৰু ধৰ্মৰ ভিত্তিতো বৈষম্য দেখা যায়৷ দিল্লীৰ দৰে মহানগৰত উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলীয় ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ সৈতে হোৱা বেয়া ব্যৱহাৰৰ বহু উদাহৰণ আছে৷ আনকি আফ্ৰিকান লোকসকলৰ ওপৰতো বৰ্ণবাদী আচৰণৰ তথ্য পোৱা যায়৷ ‘বগা ভাল, ক’লা বেয়া’ধৰণৰ মানসিকতা গঢ়ি উঠাত বিজ্ঞাপন আৰু জনপ্ৰিয় বলীউডৰ সংস্কৃতিয়েও সহায় কৰিছে৷ 

এইবোৰ ঘটনাৰ আঁৰত একেধৰণৰ মনোবৈজ্ঞানিক কাৰকে কাম কৰে৷ প্ৰথমে ‘আমি’ আৰু ‘সিঁহত’ৰ বিভাজন, তাৰ পাছত ষ্টিৰিঅ’টাইপিং, আৰু শেষত ডিহিউমেনাইজেশ্বন আৰু বৈষম্য৷ অসমৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত কাৰ্বি-চাইনীজ গ’ বেকধৰণৰ শ্লোগান এই মানসিকতাৰেই ভয়ংকৰ প্ৰকাশ৷ 

এই ক্ষেত্ৰত কেৱল নিন্দাই যথেষ্ট নহয়, স্পষ্ট নীতি, কঠোৰ আইন আৰু সামাজিক মনোভাব সলনি কৰাৰ গভীৰ প্ৰয়াস অতি প্ৰয়োজনীয়৷ নতুবা বৰ্ণবাদৰ এই ডাৱৰখন আৰু ঘন হ’ব আৰু তাৰ মূল্য আটাইতকৈ বেছি দিব লাগিব সেইসকলে যিসকলে সমাজৰ প্ৰান্তীয় শ্ৰেণীক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে৷