ছিকিমত বিপদ সংকেত! ৪০টা হিমবাহ হ্ৰদ বিপদসংকুল

'আমাৰ অসম'ৰ ডিজিটেল ডেস্ক ৪ আগষ্টঃ   নেপালৰ শেহতীয়া ভয়ংকৰ বান আৰু হিমস্খলনৰ ঘটনাৰ পাছতে হিমালয়ত লুকাই থকা আন এক বৃহৎ প্ৰাকৃতিক বিপদে নতুনকৈ উদ্বেগ সৃষ্টি কৰিছে। ছিকিমত ৪০টা হিমবাহ হ্ৰদক সৰ্বোচ্চ  বিপদসংকুল হিচাপে চিনাক্ত কৰা হৈছে। ইয়াৰে *১৬টা হ্ৰদক সৰ্বোচ্চ বিপদৰ শ্ৰেণী ‘কেটেগৰী-এ’ত ৰখা হৈছে। এই হ্ৰদসমূহৰ কোনো এটাৰ প্ৰাকৃতিক বান্ধ ভাগি পানী হঠাতে নামি আহিলে তলৰ অঞ্চলত ভয়ংকৰ হিমবাহ হ্ৰদ বিস্ফোৰণজনিত বান বা GLOF সৃষ্টি হ’ব পাৰে। 

হিমবাহ হ্ৰদ আচলতে কিয় বিপজ্জনক?

হিমবাহ গলি যোৱাৰ ফলত হিমবাহৰ ওচৰৰ অৱনমিত ভূমিত পানী জমা হৈ হ্ৰদৰ সৃষ্টি হয়। সময়ৰ লগে লগে হিমবাহ গলনৰ হাৰ বৃদ্ধি পালে এই হ্ৰদসমূহৰ পানীৰ পৰিমাণো বৃদ্ধি পাব পাৰে। হ্ৰদটোক ধৰি ৰখা প্ৰাকৃতিক বান্ধটো সাধাৰণতে বৰফ, শিল আৰু হিমবাহে কঢ়িয়াই অনা মাটিৰে গঠিত হয়। এই বান্ধত কোনো কাৰণত ফাট মেলিলে বা ই ভাগি গ’লে অতি কম সময়ৰ ভিতৰতে বৃহৎ পৰিমাণৰ পানী তললৈ বৈ আহিব পাৰে। 

ভূমিকম্প, অত্যধিক পানী জমা হোৱা, হিমবাহৰ অংশ খহি হ্ৰদত পৰাৰ দৰে ঘটনাই এই প্ৰক্ৰিয়াৰ সূচনা কৰিব পাৰে। হঠাতে ওলাই অহা পানীৰ সৈতে বোকা, শিল আৰু ধ্বংসাৱশেষ তললৈ বৈ অহাৰ ফলত পথ, দলং, ঘৰ, বিদ্যুৎ প্ৰকল্প আৰু অন্যান্য আন্তঃগাঁথনিৰ ব্যাপক ক্ষতি হ’ব পাৰে। 

৪০টা হ্ৰদৰ ভিতৰত ১৬টা সৰ্বাধিক বিপজ্জনক

ছিকিম চৰকাৰৰ মূল্যায়ন অনুসৰি ৪০টা উচ্চ বিপদসংকুল হিমবাহ হ্ৰদৰ ভিতৰত—

১৬টা — কেটেগৰী-এঃ সৰ্বোচ্চ বিপদ

২টা — কেটেগৰী-বিঃ উচ্চ বিপদ

৯টা — কেটেগৰী-চিঃ মধ্যমৰ পৰা কম বিপদ

১৩টাঃ এতিয়াও শ্ৰেণীভুক্ত কৰা হোৱা নাই। 

অৰ্থাৎ, ছিকিমত চিহ্নিত কৰা ৪০টা বিপদসংকুল হ্ৰদৰ ভিতৰত প্ৰায় আধা সংখ্যকেই সৰ্বোচ্চ বিপদৰ শ্ৰেণীত আছে। এই হ্ৰদসমূহৰ পৰা সম্ভাব্য বান নামি আহিলে তলৰ জনবসতি আৰু আন্তঃগাঁথনি বিশেষভাৱে ক্ষতিগ্ৰস্ত হোৱাৰ আশংকা আছে।

২০২৩ৰ বিপৰ্যয় এতিয়াও সতৰ্কবাণী

ছিকিমৰ বাবে এই আশংকা কেৱল ভৱিষ্যতৰ ভীতি নহয়। ২০২৩ চনৰ অক্টোবৰ মাহত South Lhonak Lake-ৰ GLOF-এ ভয়ংকৰ ধ্বংসলীলা চলাইছিল। সেই ঘটনাত কমেও ৬০জন লোকৰ মৃত্যু হৈছিল আৰু মাংগান, গেংটক, পাকিয়ং আৰু নামচি জিলাত ব্যাপক ক্ষতি হৈছিল। ভয়ংকৰ বানত চুংথাং বান্ধ ধ্বংস হৈছিল, যিটো এটা বৃহৎ জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্পৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ আছিল। 

সেয়ে ২০২৩ৰ অভিজ্ঞতাৰ পাছত ছিকিমত হিমবাহ হ্ৰদসমূহৰ ওপৰত নিৰন্তৰ নজৰ ৰখা আৰু সম্ভাব্য বিপদ আগতীয়াকৈ চিনাক্ত কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছে।

কোনবোৰ অঞ্চলত বিশেষ গুৰুত্ব?

ছিকিম চৰকাৰে সকলো হ্ৰদৰ বাবে একে ধৰণৰ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ নকৰি Lhonak Complex, Shako Chho Lake আৰু Gurudongmar Complexৰ বাবে পৃথক পৰিকল্পনা প্ৰস্তুত কৰিছে। চৰকাৰৰ মতে, Shako Chho হৈছে ছিকিমৰ আটাইতকৈ বিপদসংকুল হ্ৰদ। ইয়াৰ বাবে Detailed Project Report (DPR) ইতিমধ্যে National Disaster Management Authority-লৈ প্ৰেৰণ কৰা হৈছে আৰু Preliminary Project Report জল শক্তি মন্ত্ৰালয়লৈ পঠিওৱা হৈছে। 

Lhonak Complex-ৰ ক্ষেত্ৰত Central Water Commission আৰু ছিকিম চৰকাৰে Muguthangৰ ওচৰৰ Dolma Sampaত বানৰ পানী ধৰি ৰখাৰ বাবে এটা flood-retention structure নিৰ্মাণৰ পৰিকল্পনা কৰিছে। আনহাতে, Gurudongmar Complexত হ্ৰদৰ বহিৰ্গমন পথত moraine plug wall নিৰ্মাণৰ প্ৰস্তাৱ দিয়া হৈছে। ইয়াৰ ক্ষেত্ৰত হ্ৰদটোৰ সাংস্কৃতিক আৰু ধৰ্মীয় গুৰুত্বও বিবেচনা কৰা হৈছে। 

পানী কমাবলৈ কি কৰা হ’ব?

বিজ্ঞানী আৰু অভিযন্তাসকলে কেৱল হ্ৰদসমূহ নিৰীক্ষণ কৰাই নহয়, প্ৰয়োজন অনুসৰি পানীৰ স্তৰ কমোৱাৰ বিভিন্ন পদ্ধতিও বিবেচনা কৰিছে। ইয়াৰ ভিতৰত আছে—

siphoning, pumping, পানী ওলাই যোৱা নলা উন্নত কৰা, নতুন drainage channel নিৰ্মাণ, moraine বা প্ৰাকৃতিক বান্ধ সুৰক্ষিতভাৱে কাটি পানী ওলাই দিয়াৰ ব্যৱস্থা আৰু কিছুমান ক্ষেত্ৰত tunnel নিৰ্মাণ। 

কোনটো হ্ৰদত কোনটো পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হ’ব, সেয়া হ্ৰদটোৰ গভীৰতা, পানীৰ পৰিমাণ, বান্ধৰ গঠন, তলৰ ভূ-প্ৰকৃতি আৰু সম্ভাব্য বানৰ পথৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিব।

উপগ্ৰহৰ পৰা নিৰীক্ষণ, আগতীয়া সতৰ্কবাণী

ছিকিমৰ Department of Science and Technologyক GLOF বিপদৰ মূল্যায়ন আৰু প্ৰশমন অধ্যয়নৰ nodal department হিচাপে দায়িত্ব দিয়া হৈছে। উপগ্ৰহৰ ছবি আৰু remote sensing ব্যৱহাৰ কৰি হিমবাহ হ্ৰদসমূহৰ আকাৰ, পানীৰ স্তৰ আৰু পৰিৱৰ্তন নিৰীক্ষণ কৰা হৈছে। ক্ষেত্ৰভিত্তিক অধ্যয়নত পানীৰ স্তৰ আৰু প্ৰবাহ, হ্ৰদৰ গভীৰতা, ভূ-ভৌতিক সমীক্ষা আৰু সম্ভাব্য বানৰ পথৰ modelling আদিও কৰা হৈছে। 

ইয়াৰ লগতে ছিকিমত অতিৰিক্ত early-warning sensors স্থাপনৰ প্ৰস্তাৱ দিয়া হৈছে। অৰ্থাৎ কোনো হ্ৰদত হঠাতে পানীৰ স্তৰ বা প্ৰবাহত বিপজ্জনক পৰিৱৰ্তন দেখা দিলে তলৰ অঞ্চলৰ লোকক আগতীয়াকৈ সতৰ্ক কৰাৰ ব্যৱস্থা শক্তিশালী কৰাৰ লক্ষ্য লোৱা হৈছে। 

নেপালৰ ঘটনাই কিয় পুনৰ সতৰ্ক কৰিলে?

২৬ আগষ্টত Nepal–Tibet সীমান্তৰ ওচৰত হিমবাহ ধসৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা ভয়ংকৰ বানত নেপালত ব্যাপক ধ্বংসলীলা সংঘটিত হয়। সেই ঘটনাটো GLOF নাছিল, কিন্তু ঘটনাটোৱে হিমালয়ৰ পৰিৱৰ্তিত ভূ-প্ৰকৃতি আৰু হিমবাহ-সম্পৰ্কীয় বিপদৰ প্ৰতি নতুনকৈ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিছে। হিমবাহ সংকুচিত হোৱাৰ লগে লগে নতুন হ্ৰদ সৃষ্টি আৰু পুৰণি হ্ৰদৰ আকাৰ বৃদ্ধিৰ সম্ভাৱনা থাকে।  এই পৰিস্থিতিত ছিকিমে এতিয়া কেৱল বিপদসংকুল হ্ৰদ চিনাক্ত কৰাতে সীমাবদ্ধ নাথাকি নিৰীক্ষণ, আগতীয়া সতৰ্কবাণী, বিজ্ঞানভিত্তিক মূল্যায়ন আৰু হ্ৰদভেদে পৃথক বিপদ-প্ৰশমন ব্যৱস্থা গ্ৰহণৰ দিশে আগবাঢ়িছে। ৰাজ্যখনে ভাৰতৰ প্ৰথমটো dedicated GLOF Risk Mitigation Protocol প্ৰস্তুত কৰাৰ কামো কৰি আছে, যিটো ভৱিষ্যতে আন হিমালয়ী অঞ্চলৰ বাবেও আৰ্হি হ’ব পাৰে।