স্পুটনিকৰ আতংকৰ ৬৯ বছৰৰ পাছত মহাকাশত অস্ত্ৰসজ্জিত আমেৰিকা

'আমাৰ  অসম’ৰ  বিশেষ  প্ৰতিবেদনঃ সাতটা দশকৰ পূৰ্বে স্পুটনিক ক্ৰাইছিছত ভোগা আমেৰিকা  এতিয়া মহাকাশতো অস্ত্ৰসজ্জিত। ১৯৫৭ চনৰ ৪ অক্টোবৰত তেতিয়াৰ ছোভিয়েট ইউনিয়নে মহাকাশলৈ প্ৰেৰণ কৰা স্পুটনিক নামৰ কৃত্ৰিম উপগ্ৰহটোৰ 'বিপ’ 'বিপ' শব্দই আমেৰিকাৰ জনতাৰ বুকুত আতংকৰ বিস্ফোৰণ ঘটাইছিল—ছোভিয়েট ইউনিয়নে  আমেৰিকাক মহাকাশৰ পৰাই আক্ৰমণ কৰিব পাৰিব নেকি ? যদি সেয়া সম্ভৱ, তেন্তে আমেৰিকাতকৈ ছোভিয়েট ইউনিয়নৰ সামৰিকভাৱে আগবাঢ়ি যোৱাৰ ক্ষমতাও নিশ্চয় আছে।  স্মৰ্তব্য, ছোভিয়েট ইউনিয়নে ‘স্পুটনিক-১’ উৎক্ষেপণ কৰি পৃথিৱীৰ কক্ষপথত প্ৰথম কৃত্ৰিম উপগ্ৰহ স্থাপন কৰাৰ লগে লগে আমেৰিকাত সৃষ্টি হৈছিল অভূতপূৰ্ব আতংকৰ। মহাকাশ বিজ্ঞানৰ এটা সাফল্যক তেতিয়াৰ শীতল যুদ্ধৰ উত্তপ্ত পৰিৱেশত বহু আমেৰিকানে সম্ভাব্য সামৰিক পৰাজয়ৰ সংকেত হিচাপে দেখিছিল। কক্ষপথলৈ উপগ্ৰহ পঠিয়াব পৰা ৰকেট যদি ছোভিয়েটসকলৰ হাতত আছে, তেন্তে সেই একে প্ৰযুক্তিয়ে এদিন পাৰমাণৱিক অস্ত্ৰও আমেৰিকাৰ মাটিলৈ নিক্ষেপ কৰিব পাৰে—এই ভয়েই সাধাৰণ জনতাৰ পৰা বিজ্ঞানী, সেনা আৰু ৰাজনীতিকলৈকে সকলোকে জোকাৰি গৈছিল।আচলতে ‘স্পুটনিক’ আছিল আকাৰত তেনেই সৰু—প্ৰায় ১৮৩ পাউণ্ড ওজনৰ এলুমিনিয়ামৰ গোলক। পৃথিৱীক প্ৰায় ৯৬ মিনিটত এবাৰ প্ৰদক্ষিণ কৰিছিল। কিন্তু তাৰ প্ৰযুক্তিগত তাৎপৰ্য আছিল বিশাল। আমেৰিকাৰ বাবে অধিক অপমানজনক কথাটো আছিল—নিজকে পৃথিৱীৰ অগ্ৰণী প্ৰযুক্তিশক্তি বুলি ভবা দেশখনক ছোভিয়েট ইউনিয়নে মহাকাশলৈ প্ৰথমে গৈ পিছ পেলাইছিল। আমেৰিকাৰ নিজৰ ‘প্ৰজেক্ট ভেংগাৰ্ড’ এতিয়াও প্ৰস্তুতিৰ মাজত আছিল। 

সেই নিশাই যেন আমেৰিকাৰ আত্মবিশ্বাসত ফাট মেলিছিল। পিছদিনা সংবাদমাধ্যম, ৰাজনীতিক আৰু সাধাৰণ জনতাৰ মাজত আৰম্ভ হৈছিল তীব্ৰ আত্মসমালোচনা। আমেৰিকাই সঁচাকৈয়ে প্ৰযুক্তিৰ দৌৰত পিছ পৰিছে নেকি? ছোভিয়েট ৰকেট আমেৰিকাৰ ওপৰলৈ পাৰমাণৱিক বোমা কঢ়িয়াই আনিব পাৰিব নেকি? ‘আমেৰিকাৰ আকাশ’ এতিয়া সঁচাকৈয়ে সুৰক্ষিত নে? এই প্ৰশ্নবোৰে দেশখনক আচ্ছন্ন কৰিছিল। নাছাৰ ইতিহাস বিভাগে সেই সময়ৰ জনমতক ‘হিষ্টেৰিয়া’ৰ সৈতে তুলনা কৰিছে আৰু ‘স্পুটনিক’ক আমেৰিকাৰ জনমনত ‘পাৰ্ল হাৰ্বাৰ’ৰ দৰে এক আকস্মিক আঘাত বুলি বৰ্ণনা কৰিছিল। আতংক ইয়াতে থমকি নৰ’ল। স্পুটনিক-১ৰ এমাহ নৌহওঁতেই ৩ নৱেম্বৰত ছোভিয়েট ইউনিয়নে ‘স্পুটনিক-২’ উৎক্ষেপণ কৰিলে। এইবাৰ উপগ্ৰহৰ ভিতৰত আছিল জীৱন্ত কুকুৰ—লাইকা। ছোভিয়েট সাফল্যই যেন একেৰাহে আমেৰিকাৰ দুৱাৰত টোকৰ মাৰি আছিল। স্পুটনিক ক্ৰাইছিছে অৱশেষত আমেৰিকাৰ বিজ্ঞান, শিক্ষা, সামৰিক প্ৰযুক্তি আৰু মহাকাশ নীতিক আমূল সলনি কৰি দিলে। মহাকাশ গৱেষণাত বিপুল বিনিয়োগ বৃদ্ধি পালে আৰু ১৯৫৮ চনৰ ২৯ জুলাইত ৰাষ্ট্ৰীয় মহাকাশ আৰু বায়ু বিজ্ঞান প্ৰশাসন—নাছা—গঠনৰ পথ মুকলি হ’ল। 

আজি, সেই স্পুটনিকৰ ৬৯ বছৰৰ পাছত, যেন ইতিহাসে এক অদ্ভুত পাক লৈছে। এসময়ত যি আমেৰিকা ছোভিয়েট ইউনিয়নৰ এটা সৰু উপগ্ৰহ দেখি আতংকিত হৈছিল, সেই আমেৰিকাই এতিয়া নিজেই ঘোষণা কৰিছে— আমেৰিকাই মহাকাশত অস্ত্ৰ স্থাপন কৰি থৈছে। মাৰ্কিন বায়ুসেনাৰ সচিব ট্ৰয় মেইঙ্কে সোমবাৰে প্ৰথমবাৰৰ বাবে প্ৰকাশ্যে স্বীকাৰ কৰিছে যে আমেৰিকাৰ অস্ত্ৰ মহাকাশৰ কক্ষপথত সক্ৰিয় অৱস্থাত আছে। তেওঁৰ মতে, শত্রুৰ পৰা আমেৰিকাৰ সামৰিক বাহিনী আৰু সম্পদক সুৰক্ষিত কৰাৰ বাবেই ‘অন-অৰ্বিট’ অস্ত্ৰৰ প্ৰয়োজন হৈছে। কিন্তু অস্ত্ৰবিধ ঠিক কি, তাৰ ক্ষমতা কিমান, কেনেদৰে কাম কৰে বা কেতিয়া মহাকাশলৈ পঠিওৱা হৈছিল—এই বিষয়ে পেন্টাগনে কোনো স্পষ্ট তথ্য দিয়া নাই। অৰ্থাৎ, ১৯৫৭ত আমেৰিকাই যি আশংকা কৰিছিল—মহাকাশৰ প্ৰযুক্তি এদিন সামৰিক শক্তিৰ অংশ হৈ উঠিব—সেই বাস্তৱৰ পৰাই আজি আমেৰিকা নিজেই মহাকাশত অস্ত্ৰ লৈ থিয় হৈছে।

পিছে আমেৰিকাৰ এই শক্তিৰ এখন বিপৰীত ছবিও বাস্তৱত দেখা গৈছে। আকাশত আমেৰিকাৰ অস্ত্ৰ। কিন্তু মাটিত গোলাবাৰুদৰ সংকট! ইৰানৰ বিৰুদ্ধে চলি থকা দীঘলীয়া সামৰিক অভিযানৰ ফলত মাৰ্কিন সেনাৰ কৌশলগত গোলাবাৰুদৰ মজুতকৰণত গুৰুতৰ ঘাটি সৃষ্টি হোৱা বুলি আমেৰিকাৰ প্ৰতিৰক্ষা দপ্তৰৰ ইনস্পেক্টৰ জেনেৰেলৰ প্ৰতিবেদনত প্ৰকাশ পাইছে। ২৮ ফেব্ৰুৱাৰীৰ পৰা ৩০ জুনলৈ ‘অপাৰেচন এপিক ফিউৰি’ত আমেৰিকাই প্ৰায় ৩,৩৪০ কোটি ডলাৰ ব্যয় কৰিছে। ইয়াৰে প্ৰায় ২,২৩০ কোটি ডলাৰেই ব্যৱহৃত গোলাবাৰুদৰ বাবদ খৰচ হৈছে। অৰ্থাৎ, যি খন দেশে মহাকাশৰ কক্ষপথত অস্ত্ৰ ৰাখি ৰাছিয়া আৰু চীনক প্ৰত্যাহ্বান জনাব বিচাৰিছে, সেই দেশখনেই একে সময়তে মাটিত চলি থকা এখন যুদ্ধত নিজৰ পৰম্পৰাগত আৰু  অস্ত্ৰৰ মজুতৰ ক্ষেত্ৰত তীব্ৰ সংকটৰ সন্মুখীন হৈছে।

এই সংকট কেৱল কাগজে-কলমে কৰা হিচাপ নহয়। ইৰান অভিযানত চাৰিখন এফ-১৫ যুদ্ধবিমান ধ্বংস হৈছে, এখন এফ-৩৫ আৰু সাতখন কে চি-১৩৫ টেংকাৰ বিমান ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছে। প্ৰায় ৩০খন এম কিউ-৯ ৰিপাৰ ড্ৰোনো ধ্বংস হৈছে। দীৰ্ঘদূৰত্বৰ ক্ষেপণাস্ত্ৰ আৰু আকাশ প্ৰতিৰক্ষা ব্যৱস্থাৰ ঘাটিয়ে পেন্টাগনৰ সামৰিক কৌশলতো প্ৰভাৱ পেলাইছে। আনকি থাড প্ৰতিৰক্ষা ব্যৱস্থাৰ প্ৰায় ৮০ শতাংশ ইণ্টাৰচেপ্টৰ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে বুলি পূৰ্বৰ প্ৰতিবেদনত প্ৰকাশ পাইছে। ইয়াৰ ফলত আমেৰিকাৰ সামৰিক শক্তিৰ এক অদ্ভুত দ্বৈত ছবি স্পষ্ট হৈছে।

এফালে—মহাকাশ, কক্ষপথত অস্ত্ৰ, উপগ্ৰহ সুৰক্ষা, মহাকাশ যুদ্ধৰ প্ৰস্তুতি আৰু ৰাছিয়া-চীনৰ সৈতে নতুন প্ৰতিযোগিতা। আনফালে—পৃথিৱী, দীঘলীয়া যুদ্ধ, বিপুল অস্ত্ৰব্যয়, ক্ষতিগ্ৰস্ত যুদ্ধবিমান, ধ্বংস হোৱা ড্ৰোন আৰু কৌশলগত গোলাবাৰুদৰ মজুতত ঘাটতি।ইপিনে, মহাকাশত অস্ত্ৰ মোতায়েনৰ কথা প্ৰকাশ পোৱাৰ পাছত চীনে আমেৰিকাক মহাকাশত অস্ত্ৰ প্ৰতিযোগিতা বন্ধ কৰিবলৈ আহ্বান জনাইছে। বেইজিঙৰ অভিযোগ—আমেৰিকাই সামৰিক শক্তি বৃদ্ধি আৰু মহাকাশ যুদ্ধৰ প্ৰস্তুতি বন্ধ কৰিব লাগে।

ইয়াৰ মাজতে আছে আন এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ। ১৯৬৭ চনৰ ‘আউটাৰ স্পেচ ট্ৰিটি’য়ে মহাকাশত ব্যাপক বিধ্বংসী অস্ত্ৰ, বিশেষকৈ গণবিধ্বংসী অস্ত্ৰ মোতায়েনৰ ওপৰত নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰিছে। কিন্তু মহাকাশত উপগ্ৰহ অচল কৰা, যোগাযোগ ব্যৱস্থা বিঘ্নিত কৰা বা সামৰিক সম্পদক লক্ষ্য কৰিব পৰা বিভিন্ন প্ৰযুক্তি এই চুক্তিৰ সীমাৰ ভিতৰ-বাহিৰৰ ধূসৰ অঞ্চলত ক্ৰমাৎ আগবাঢ়িছে।বিশেষজ্ঞসকলেও সেয়ে প্ৰশ্ন তুলিছে—আমেৰিকাই কক্ষপথত ঠিক কি মোতায়েন কৰিছে? সম্ভৱতঃ কোনো ৰেডিঅ’ জেমিং ব্যৱস্থা, অথবা উপগ্ৰহক লক্ষ্য কৰিব পৰা কোনো মহাকাশযান হ’ব পাৰে। কিন্তু সঠিক তথ্য প্ৰকাশ নকৰাৰ বাবে জল্পনা অব্যাহত আছে।

কিন্তু ইতিহাসৰ এই নাটকীয় পৰিৱৰ্তনৰ মাজতো এটা প্ৰশ্ন থাকি যায়—সামৰিক শক্তি কিমান ডাঙৰ হ’লে এখন দেশ মহাশক্তি হৈ থাকে? মহাকাশত অস্ত্ৰ ৰখাৰ সামৰ্থ্যই নে যুদ্ধক্ষেত্ৰত দীঘলীয়া সংঘাত চলাই যোৱাৰ ক্ষমতাই সেই শক্তিৰ প্ৰকৃত পৰিমাপ? স্পুটনিকৰ সময়ত আমেৰিকাই ভয় কৰিছিল যে ছোভিয়েট ইউনিয়নে প্ৰযুক্তিৰ দৌৰত তেওঁলোকক পিছ পেলাইছে। সেই ভয়ৰ পৰাই আৰম্ভ হৈছিল বিপুল বিজ্ঞান বিনিয়োগ, মহাকাশ প্ৰতিযোগিতা আৰু অৱশেষত মানুহক চন্দ্ৰলৈ পঠিওৱাৰ দৌৰ।আজি আমেৰিকা মহাকাশত অস্ত্ৰ লৈ থিয় হৈছে। কিন্তু ইৰান যুদ্ধই দেখুৱাইছে—এখন মহাশক্তিৰ সামৰিক সামৰ্থ্য কেৱল কক্ষপথত কিমান দূৰলৈ যাব পাৰে তাতেই নিৰ্ভৰ নকৰে; যুদ্ধ দীঘলীয়া হ’লে তাৰ অস্ত্ৰভাণ্ডাৰ কিমান দিন টিকি থাকে, সেয়াও সমান গুৰুত্বপূৰ্ণ।