মত প্ৰকাশৰ ‘অধিকাৰ’ আৰু ‘সাহস’

সাধাৰণভাৱে এটা গণতান্ত্ৰিক পৰিৱেশত বাস কৰাৰ বাবে আমি সঘনাই ‘মত প্ৰকাশৰ অধিকাৰ’ৰ কথা কওঁ৷ মানুহে অন্তত কিছুমান দেশত সভ্যতাৰ এনে এক স্তৰত উপনীত হৈছে য’ত ৰাষ্ট্ৰই এজন মানুহৰ মুকলিকৈ চিন্তা কৰাৰ আৰু সেই চিন্তাৰ মুকলিকৈ প্ৰকাশ কৰাৰ অধিকাৰক স্বীকৃতি প্ৰদান কৰিছে৷ প্ৰধানকৈ গণতান্ত্ৰিক পদ্ধতিৰে চৰকাৰ নিৰ্বাচন কৰা দেশবোৰতেই এনেধৰণে মত প্ৰকাশৰ স্বাধীনতা প্ৰদান কৰা হৈছে আৰু সেই অধিকাৰক ৰাষ্ট্ৰই সুৰক্ষিত ৰখাৰ দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰিছে৷ অৰ্থাৎ এজন নাগৰিকে ৰাষ্ট্ৰক সমালোচনা বা বিৰোধিতা কৰিলেও সেই নাগৰিকজনৰ সেই সমালোচনা বা বিৰোধিতা ৰাজহুৱাকৈ প্ৰকাশ কৰাৰ অধিকাৰ থাকিব, ৰাষ্ট্ৰই সেই সমালোচনা বেয়া পালেও নাগৰিকৰ সেই অধিকাৰক অকল সন্মান কৰাই নহয়, সেই অধিকাৰক সুৰক্ষিত কৰি ৰখাৰ দায়িত্বও ৰাষ্ট্ৰই ল’ব লাগিব৷ অৰ্থাৎ এজন নাগৰিকে কোনোধৰণৰ ক্ষতিৰ সন্মুখীন নোহোৱাকৈ ৰাষ্ট্ৰৰ সমালোচনা কৰিব পাৰিব, বিৰোধিতা কৰিব পাৰিব৷ মানৱ সভতা এই ‘মত প্ৰকাশৰ অধিকাৰ’ৰ পৰ্যায়লৈ বিকশিত হোৱাটো নিশ্চয় এটা বিৰল সাফল্য৷ মানুহে কিছুমান দেশত বহু ঘাত-প্ৰতিঘাতৰ মাজেৰে স্বাধীনভাৱে চিন্তা কৰা আৰু সেই চিন্তা মুকলিকৈ প্ৰকাশ কৰাটোক এক  ৰাষ্ট্ৰৰ দ্বাৰা স্বীকৃত অধিকাৰৰ পৰ্যায়ত প্ৰতিষ্ঠা কৰিছে৷

স্বাধীনভাৱে চিন্তা কৰা আৰু তেনে চিন্তাৰ ফল ৰাজহুৱাকৈ প্ৰকাশ কৰা মনীষীসকলৰ অৱদানৰ বাবে মানুহে সভ্যতাৰ বাটত আগবাঢ়িব পাৰিছে৷ পৃথিৱীৰ ইতিহাসলৈ চালে এই কথা স্পষ্ট হৈ পৰে যে সেই মনীষীসকলে ৰাষ্ট্ৰ বা চৰকাৰ বা শাসকৰ পৰা তেওঁলোকৰ মত প্ৰকাশৰ অবাধ অধিকাৰ পোৱা নাছিল৷ বেছিভাগ মনীষীয়ে ৰাষ্ট্ৰৰ বিৰুদ্ধে গৈ নিজৰ স্বাধীন চিন্তা অব্যাহত ৰাখিছিল আৰু নিজৰ মত প্ৰকাশ কৰিছিল৷ তেওঁলোকে নিজৰ মত প্ৰকাশ কৰাৰ ‘সাহস’ দেখুৱাইছিল৷ তেওঁলোকে নিজৰ চিন্তা আৰু গৱেষণাৰে উপনীত হোৱা সিদ্ধান্তবোৰ আন মানুহক জনোৱাৰ এক নৈতিক দায়িত্বৰে অনুপ্ৰাণিত হৈছিল আৰু তাকে কৰিবলৈ যাওঁতে শাসকৰ, ৰাষ্ট্ৰৰ ৰোষৰ বলি হ’বলৈ ভয় কৰা নাছিল৷ কপাৰনিকাছ, গেলিলিঅ’ই যেতিয়া নিজৰ চিন্তা আৰু গৱেষণাৰে এই কথা জলজল পটপটকৈ বুজিলে যে পৃথিৱীখন চেপেটা নহয় ঘূৰণীয়া, পৃথিৱীখন ব্ৰহ্মাণ্ডৰ কেন্দ্ৰ নহয়, তেতিয়া তেওঁলোকৰ মত সেই সময়ৰ প্ৰচলিত ধৰ্মীয় মতৰ বিৰুদ্ধে গৈছিল৷ সেই সময়ত ধৰ্ম আৰু ধৰ্মগুৰুসকল আছিল প্ৰবল শক্তিশালী, ৰাজনৈতিক ক্ষমতাও আছিল তেওঁলোকৰ হাতত৷ নিজৰ জীৱনলৈ ভাবুকি আহিব বুলি জনাৰ পাছতো কপাৰনিকাছ আৰু গেলিলিঅ’ই নিজৰ মত ৰাজহুৱাকৈ প্ৰকাশ কৰিছিল৷ তেওঁলোকৰ দুহাজাৰ বছৰ আগতে ছক্ৰেটিছেও নিজৰ মতত অটল থাকি মৃত্যুদণ্ড মূৰ পাতি লৈছিল৷ ছক্ৰেটিছ, কপাৰনিকাছ, গেলিলিঅ’ৰ ৰাষ্ট্ৰৰ দ্বাৰা প্ৰদত্ত আৰু সুৰক্ষিত মত প্ৰকাশৰ অধিকাৰ নাছিল, তেওঁলোকৰ আছিল মত প্ৰকাশৰ ‘সাহস’৷ তেওঁলোকে কৰাখিনি নকৰিলে কাৰো ওচৰত জবাবদিহি হ’ব লগা নহ’লহেঁতেন৷ কোনেও তেওঁলোকক তেনে কৰিবলৈ কোৱা নাছিল, কিন্তু তেওঁলোকে ভয়ংকৰ বিপদৰ সম্ভাৱনা থকা সত্ত্বেও নিজৰ মত প্ৰকাশ কৰিবলৈ সাহস কৰিছিল, কাৰণ তেওঁলোক নিজৰ ওচৰত জবাবদিহি আছিল৷ 

ইতিহাসত এনেধৰণৰ লোকৰ অলেখ উদাহৰণ আছে৷ বিজ্ঞানী, শিল্পী, লেখক, কবি, ৰাজনীতিক, দাৰ্শনিক, সাধাৰণ লোক ইতিহাসৰ বিভিন্ন ক্ষণত এইসকলে নিজৰ জীৱনকো তুচ্ছ কৰি নিজৰ মত প্ৰকাশৰ সাহস দেখুৱাই থৈ গৈছে৷ তেওঁলোকে প্ৰকাশ কৰি যোৱা মতেই পৰৱৰ্তী সময়ত পৃথিৱীক বাট দেখুৱাইছে৷ ৰাষ্ট্ৰৰ বিৰুদ্ধে গৈ মত প্ৰকাশ কৰাৰ সাহস দেখুওৱা লোকতকৈ ৰাষ্ট্ৰৰ গুণানুকীৰ্তন কৰা চাতুকাৰৰ সংখ্যা সদায়েই বেছি৷ শাসকৰ, চৰকাৰৰ মতেই তেওঁলোকৰো মত৷ চৰকাৰৰ অৱসানৰ লগে লগে তেওঁলোকৰো অৱসান ঘটে৷

যিসকলে নিজৰ মত প্ৰকাশ কৰাৰ এক অপ্ৰতিৰোধ্য আন্তৰিক তাড়না অনুভৱ কৰে, তেওঁলোকে শাসকে, ৰাষ্ট্ৰই মত প্ৰকাশৰ অধিকাৰ দিয়ালৈ বাট নাচায়৷ তেওঁলোকে নিজৰ মত প্ৰকাশ কৰে৷ প্ৰচলিত ধাৰণাৰ বিৰুদ্ধে, শাসকৰ বিৰুদ্ধে, ৰাষ্ট্ৰৰ বিৰুদ্ধে গ’লেও তাৰ বাবে তেওঁলোকৰ বিস্তৰ ব্যক্তিগত ক্ষতি হ’লেও, আনকি মৃত্যুবৰণ কৰিব লগা হ’লেও তেওঁলোকে নিজৰ মত ৰাজহুৱাভাৱে দাঙি ধৰে৷ মানুহৰ যিখিনি মংগলময়, যিখিনি শুভ, যিখিনিয়ে পৃথিৱীক এতিয়াও ধুনীয়া কৰি ৰাখিছে, সেইখিনি নিজৰ মত দাঙি ধৰিবলৈ সাহস কৰা মনীষীসকলৰ অৱদান৷ আচল কথা হ’ল মত প্ৰকাশৰ সাহস– ৰাষ্ট্ৰ স্বীকৃত অধিকাৰ থাকক বা নাথাকক৷