সামূহিক কল্পিত বাস্তৱ
মানুহে কিয় সভ্যতা গঢ়িব পাৰিলে? তাৰ কাৰণ বিশ্লেষণ কৰিবলৈ গৈ হাৰিৰিয়ে প্ৰধানকৈ দুটা কাৰণ উদ্ঘাটন কৰিছে৷ মানুহৰ সফলতাৰ এটা কাৰণ হ’ল এয়ে যে বহু মানুহে ব্যাপক হাৰত আৰু ফলপ্ৰসূভাৱে সহযোগিতা কৰিব পাৰে৷ হাৰিৰিয়ে কৈছে যে জাক পাতি থকা জন্তুবোৰৰ এটা জাকত ডেৰশ-দুশ জন্তু থাকে৷ ডেৰশ সংখ্যাৰ দল এটা ব্যক্তিগত চিনা-পৰিচয় আৰু যোগাযোগেৰে পৰিচালিত হ’ব পাৰে৷ কিন্তু দলটো যদি তাতকৈও ডাঙৰ হয়, তেনেহ’লে কেৱল ব্যক্তিগত পৰিচয়, ব্যক্তিগত যোগাযোগেৰে সেই দলটো পৰিচালনা কৰা সম্ভৱ নহয়৷ তাতোকৈ অধিক মানুহৰ মাজত সহযোগিতা সম্ভৱ হ’বলৈ হ’লে ব্যক্তিগত পৰিচয়ত বাদেও আন উপায় উদ্ভাৱন কৰিব লাগিব৷ কেৱল মানুহে বৃহৎ সংখ্যাত সহযোগিতা কৰিবলৈ শিকাৰ বাবেই মানুহ আজি এই পৰ্যায়ত উপনীত হৈছে৷ এটা উদাহৰণ দিয়া হওক, ভাৰতৰ ৰে’ল বিভাগত ১৩ লাখ কৰ্মচাৰী আছে৷ ৬১,৬৮০ কিলোমিটাৰ দূৰত্ব সামৰি লোৱা ৰে’লপথত এই বিভাগটোৱে নিতৌ ১২ হাজাৰৰো অধিক ৰে’লগাড়ীৰে ২ কোটি ৩০ লাখ মানুহক ৭,৩৪৯টা ষ্টেচনৰ মাজত অনা-নিয়া কৰে৷ লগতে জ্জ হাজাৰৰো অধিক মালগাড়ীয়ে নিতৌ ৩০ লাখ টন পৰিমাণৰ সামগ্ৰী সৰবৰাহ কৰে৷ এই ১৩ লাখ কৰ্মচাৰীয়ে সহযোগ কৰাৰ বাবেহে ৰে’ল বিভাগটো সুকলমে চলিব পাৰিছে৷ কিন্তু এই ১৩ লাখ কৰ্মচাৰীৰ সৰহভাগেই ইজনে আনজনক চিনি পোৱাটো দূৰৰ কথা, জীৱনত দেখাই নাই৷ মানুহে এনেদৰে বৃহৎসংখ্যক অচিনাকি মানুহৰ মাজত একোটা উদ্দেশ্য সিদ্ধিৰ বাবে সহযোগিতাৰ সেতু বান্ধিব পাৰে বাবেই মানুহৰ ইতিহাস আন জন্তুতকৈ বেলেগ৷ এই সহযোগিতাৰ বাবে সমাজ, ৰাষ্ট্ৰ, জাতি গঢ়ি উঠিছে, নৃশংস যুদ্ধও হৈছে এই সহযোগিতাৰ ফলতে৷ হিটলাৰৰ থাৰ্ড ৰেইখৰ উত্থান, ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যবাদ বা ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলনো হৈছিল এই বৃহৎসংখ্যক অচিনাকি মানুহৰ সহযোগিতাৰ ফলত৷ আধুনিক মানুহৰ অস্তিত্ব এই সহযোগিতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল৷ মানুহে নিজৰ খোৱা খাদ্য, পিন্ধা কাপোৰ, ঔষধ নিজে উৎপাদন নকৰে, থকা ঘৰটো অকলে সাজিব নোৱাৰে৷ নিজৰ কৰ্মৰ বিনিময়ত পোৱা টকাৰে সম্পূৰ্ণ অচিনাকি মানুহৰ পৰা মানুহে মৌলিক প্ৰয়োজনীয় বস্তুখিনি কিনি লয়৷
হাৰিৰিৰ মতে, মানুহে এনে সহযোগিতাৰে উদ্দেশ্য সিদ্ধি কৰিব পৰাৰ আন এটা কাৰণ হ’ল মানুহে কাহিনী সৃষ্টি কৰি সেই কাহিনীত বিশ্বাস স্থাপন কৰিব পাৰে৷ আন সকলো জন্তুৱে সিহঁতৰ যোগাযোগৰ যিখিনি ক্ষমতা আছে সেইখিনিৰে বাস্তৱৰ বৰ্ণনা দিয়ে৷ একমাত্ৰ মানুহে নিজৰ যোগাযোগৰ দক্ষতাৰে এটা কাল্পনিক বাস্তৱ গঢ়ি ল’ব পাৰে যিটো বাস্তৱ বহু মানুহে একেলগে বাস্তৱ বুলি বিশ্বাস কৰে৷ টকা হ’ল মানুহে গঢ়ি লোৱা এটা কাল্পনিক বাস্তৱ৷ ভাৰতৰ ৫০০ টকাৰ নোটখন সমগ্ৰ ভাৰতৰ মানুহে ৫০০ টকা বুলি বিশ্বাস কৰে আৰু সেই কাগজৰ টুকুৰাটোৰ বিনিময়ত ৫০০ টকাৰ সঁচা বস্তু দিবলৈ ৰাজী হয়৷ সেই ৫০০ টকাখনৰ ভাৰতৰ মানুহৰ সামূহিক কল্পনাৰ বাহিৰত কোনো মূল্য নাই৷ হাৰিৰিয়ে নিপুণ বৰ্ণনাৰে দেখুৱাইছে যে ‘জাতি’, ‘ৰাষ্ট্ৰ’, ‘মানৱ অধিকাৰ’, ‘ধৰ্ম’, ‘ভগৱান’ আদি হ’ল মানুহে গঢ়ি লোৱা সমূহীয়া কল্পিত বাস্তৱ৷ একমাত্ৰ মানুহৰ সামূহিক কল্পনাৰ বাহিৰত সেইবোৰৰ কোনো অস্তিত্ব নাই৷ মানুহে তিনিধৰণৰ বাস্তৱত বিশ্বাস কৰিব পাৰে৷ এবিধ প্ৰকৃত বা বস্তুনিষ্ঠ বাস্তৱ৷ এটা কাল্পনিক বা ভাবগত বাস্তৱ৷ হাৰিৰিৰ মতে, এই দুটা বাস্তৱৰ মাজত আন এটা বাস্তৱ আছে, যিটোক তেওঁ ‘ইণ্টাৰছাবজেক্টিভ ৰিয়েলিটী’ বুলি কৈছে৷ এইটো এটা কাল্পনিক বাস্তৱ, কিন্তু যেতিয়া এটা কাল্পনিক বাস্তৱ বহুজনৰ বাবে বাস্তৱত পৰিণত হয়, তেতিয়া কোনোবা এজনে অস্বীকাৰ কৰিলেও সেই কাল্পনিক বাস্তৱটোৱে তাৰ শক্তি হেৰুৱাই নেপেলায়৷ এজন বা এশজন বা হাজাৰজন মানুহে পাঁচশ টকাৰ নোটখন কল্পনা কৰি লোৱা এটা কাহিনী বুলি আৰn তাৰ কোনো বাস্তৱ ভিত্তি নাই বুলি অস্বীকাৰ কৰিলেও নোটখনৰ মূল্যৰ কোনো হীনদেিঢ় নঘটে, কাৰণ ভাৰতৰ এছ ত্ৰিছ কোটি মানুহে সেই কাগজখনক ৫০০ টকাৰ নোট বুলি বিশ্বাস কৰে৷ ব্যৱসায়ৰ বাবে ‘কোম্পানী’ নামৰ এটা অনুষ্ঠান গঢ়ি তোলা হয়৷ এই কোম্পানীবোৰক আইনে একোটা ন্যায়িক ব্যক্তিৰূপে স্বীকৃতি দিয়ে৷ কিন্তু সেই কোম্পানীটোত জড়িত মানুহৰ সামূহিক কল্পনাৰ বাহিৰত কোম্পানীটোৰ কোনো বাস্তৱ অস্তিত্ব নাথাকে৷
কোনো এটা বস্তুৰ অস্তিত্ব সঁচাকৈ আছে নে নাই, তাৰ অস্তিত্ব কেৱল মানুহৰ সামূহিক কল্পনাতহে আছে, তাক নিৰ্ণয় কৰাৰ বাবে হাৰিৰিয়ে এটা উপায় উলিয়াইছে৷ হাৰিৰিয়ে প্ৰশ্ন কৰে, সেই বস্তু বা সত্তাটোৱে দুখ বা কষ্ট পায়নে? জাতি এটাৰ বাবে যেতিয়া ৰণত ডেকা ল’ৰাই প্ৰাণ দিয়ে তেতিয়া সেই নিহত ডেকাজনে, তেওঁৰ পৰিয়ালে দুখ পায়, কষ্ট পায়, কিন্তু ‘জাতি’ নামৰ সত্তাটোৱে দুখ বা কষ্ট পাব নোৱাৰে৷ কিছুমান মানুহৰ সামূহিক কল্পনাৰ বাহিৰত জাতি নামৰ সত্তাটোৰ কোনো অস্তিত্ব নাই৷ ১৯৭৯ চনৰ পৰা বিভিন্ন কাৰণত অসমীয়া জাতিৰ মাজত খোপনি পুতিলে যে অবৈধ অনুপ্ৰৱেশকাৰী বাংলাদেশীয়ে অসমীয়াৰ অস্তিত্বৰ প্ৰতি ভাবুকি আনিছি৷ অসমীয়া হ’ল শদিয়াৰ পৰা ধুবুৰীলৈ বিয়পি থকা, এতিয়া সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ বিভিন্ন দেশলৈ বিয়পি পৰা প্ৰায় ডেৰ কোটি মানুহৰ সহযোগিতাৰ ফলত আৰু সেই মানুহখিনিৰ সামূহিক কল্পিত বাস্তৱত গঢ় লৈ উঠা এটা ধাৰণা৷ সেই সামূহিক কল্পিত বাস্তৱটোত বিশ্বাস কৰাসকলৰ সামূহিক সহযোগিতাই এটা বৃহৎ আন্দোলনৰ জন্ম দিলে৷ ১৯৫১ চনৰ পাছত অহা বাংলাদেশীক বহিষ্কাৰ কৰাৰ দাবী উঠিল৷ ১৯৫১ চনৰ পাছত কিমান বাংলাদেশী অসমলৈ আহিছে তাৰ সংখ্যা নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ বাবে কোনো তথ্যগত অৰ্থাৎ ‘এম্পিৰিকেল’ (empirical) অনুসন্ধান হোৱা নাছিল৷ গতিকে তথ্যগত জৰিপৰ অভাৱ পূৰণ কৰিলে থিয়ৰী অৰ্থাৎ ‘তত্ত্ব’ আৰু ‘মতবাদ’এ৷ বিভিন্ন তত্ত্বই বাংলাদেশীৰ সংখ্যা ৰ কোটি, ৮০ লাখ, ৬০ লাখ, ৪০ লাখ বুলি থিৰাং কৰিলে৷ ১৯৭৯ চনৰ পৰা ১৯৮৫ চনলৈ এই তত্ত্বসমূহে অসমীয়াৰ মনত বাংলাদেশীৰ সংখ্যা সন্দৰ্ভতো একোঠা বদ্ধমূল ধাৰণা সৃষ্টি কৰিলে, যি ধাৰণাৰ উৎপত্তিস্থল অসমীয়াৰ সামূহিক কল্পনাত৷ লাখ লাখ আন্দোলন সমৰ্থকৰ বিশ্বাসে এই ‘ই—টাৰছাবজেকটিভ ৰিয়েলিটী’ বা সামূহিক কল্পিত বাস্তৱ সৃষ্টি কৰিলে যে অসমত ১৯৫১ চনৰ পাছত অহা ৪০১ পৰা ৮০ লাখ বা ৰ কোটি বাংলাদেশী আছে৷ ১৯৮৫ চনত ১৯৭১ক ভিত্তিবৰ্ষৰূপে মানি লৈ আন্দোলনৰ অন্ত পৰিল৷ ১৯৫১ চনৰ পৰা ১৯৭১ চনলৈ বিদেশীক আমি গ্ৰহণ কৰিলোঁ৷ কিন্তু আমাৰ সামূহিক কল্পিত বাস্তৱত ৪০, ৬০, ৮০ লাখ ৰ কোটি বাংলাদেশীৰ সংখ্যাটো ৰৈ গ’ল৷ বাস্তৱতকৈ বহুজনৰ সহযোগিতাত আৰু বহুজনৰ বিশ্বাসৰ ফলত গঢ় লোৱা সামূহিক কল্পিত বাস্তৱে বা আন ভাষাত মানুহে গঢ়ি লোৱা কাহিনীয়েহে মানুহৰ ইতিহাস ৰচিছে৷