গণতন্ত্ৰত একনায়কত্ববাদ

কোনো ৰাজনৈতিক দলেই গণতান্ত্ৰিক নহয়৷ সকলো দলতেই এজন বা এমুঠিমান নেতাৰ একনায়কত্ববাদ চলে৷ কংগ্ৰেছ দলত নেহৰু-গান্ধী পৰিয়ালৰ একনায়কত্ববাদ চলে৷ কংগ্ৰেছৰ প্ৰদেশবোৰৰ আনকি জিলাবোৰৰ সভাপতি কোন হ’ব তাক ঠিৰাং কৰে ‘হায়কামাণ্ড’-এ৷ চিপিএম দল চলায় পলিটব্যুৰ’ই, এই পলিটব্যুৰ’ ‘গণতান্ত্ৰিক’ পদ্ধতিৰে নিৰ্বাচিত নহয়৷ বিজেপি দল ইতিমধ্যে নৰেন্দ্ৰ মোদীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল এটা দল হৈ পৰিছে৷ আৰএছএছ বিজেপিৰ প্ৰধান শক্তি, কিন্তু আৰএছএছ এটা ‘গণতান্ত্ৰিক’ভাৱে নেতা নিৰ্বাচন কৰা সংগঠন নহয়৷  অখিলেশ যাদৱৰ সমাজবাদী দল তেওঁৰ আৰু পৰিয়ালৰ নিয়ন্ত্ৰণাধীন৷ ডিএমকে কৰুণানিধিৰ পৰিয়ালৰ নিয়ন্ত্ৰণাধীন৷ আম আদমী পাট¹য়ে কেজৰিৱালক বাদ দি নিজৰ অস্তিত্বৰ কথা ভাবিব পাৰেনে? অকণমান গমি চালেই গম পোৱা যায় যে ৰাজনৈতিক দল এটাই সম্পূৰ্ণৰূপে গণতান্ত্ৰিকৰূপে নিজৰ নেতা নিৰ্বাচিত কৰিবলৈ গ’লে, সম্পূৰ্ণ গণতান্ত্ৰিক পদ্ধতিৰে দলটো পৰিচালনা কৰিবলৈ গ’লে, সেইটো আৰু দল হৈ নাথাকে৷ কোনো ৰাজনৈতিক দলেই গণতান্ত্ৰিক হ’ব নোৱাৰে৷ সকলো দলেই পৰিচালিত হয় অগণতান্ত্ৰিক-স্বেচ্ছাচাৰী পদ্ধতিৰে৷

এই অগণতান্ত্ৰিক ৰাজনৈতিক দলবোৰেই নিৰ্বাচনত অৱতীৰ্ণ হয় আৰু জয়লাভ কৰা দলটোৱে গণতান্ত্ৰিক দেশখনৰ ক্ষমতা লাভ কৰে৷ ক্ষমতাত অধিষ্ঠিত হোৱাৰ পাছত সেই দলটোৰ চৰকাৰখনে নিজৰ দলৰ নিয়ম-নীতি অনুসৰি দেশখন পৰিচালিত কৰিব নোৱাৰে, তেওঁলোকে দেশখন চলাব লাগে সংবিধানখনে ঠিৰাং কৰি দিয়া নিয়ম-নীতি অনুসৰি৷ অৰ্থাৎ দল এটাই যিধৰণেই, যিমানেই অগণতান্ত্ৰিক স্বেচ্ছাচাৰীভাৱে নিজকে পৰিচালিত নকৰক কিয় ক্ষমতাত অধিষ্ঠিত হোৱাৰ পাছত তেওঁলোকে সাংবিধানিক বিধি অনুসৰি দেশ শাসন কৰিব লাগে৷ নিজৰ দলটো চলোৱাৰ দৰে তেওঁলোকে দেশখন চলাব নোৱাৰে৷ দেশৰ শাসন চলোৱাৰ বাবে এটা বৃহৎ প্ৰশাসন ব্যৱস্থা আছে৷ এই প্ৰশাসনটোৱেই প্ৰকৃততে দেশখন চলায়৷ ৰাজনৈতিক দলবোৰৰ নেতাসকল যেনেকৈ গণতান্ত্ৰিকভাৱে নিৰ্বাচিত হৈ দলটোৰ নেতা নহয়, অলেখ ‘অগণতান্ত্ৰিক’ কৌশল আৰু যঁুজ-বাগৰৰ পাছতহে দলটোৰ নেতাৰূপে অধিষ্ঠিত হয়, তেনেদৰে প্ৰকৃততে দেশ চলোৱা প্ৰশাসনটোও গণতান্ত্ৰিকভাৱে ৰাইজৰ মতেৰে নিৰ্বাচিত নহয়৷ জিলা এখনৰ উপায়ুক্তজনক, উপায়ুক্ত অফিচৰ পিয়নজনক, বিভাগবোৰৰ সচিবজনক, আয়ুক্তজনক, পুলিচৰ ডিজিপিজনক বা কনিষ্টবলজনক ৰাইজে ভোট দি নিৰ্বাচিত নকৰে৷ তেওঁলোকে প্ৰশাসনৰ ক্ষমতা লাভ কৰে নিজৰ চাকৰিটোৰ জোৰত আৰু অৱসৰপৰ্যন্ত তেওঁলোকে প্ৰশাসন চলোৱাৰ অধিকাৰ লাভ কৰে৷ তেওঁলোকে চাকৰিটো লাভ কৰে নিজৰ ‘মেধা’ আৰু ‘যোগ্যতা’ৰ জোৰত৷ ৰাজনৈতিক নেতাৰ দৰে পাঁচ বছৰৰ মূৰে মূৰে ৰাইজৰ ওচৰলৈ গৈ নিৰ্বাচিত হৈ অহাৰ সমস্যাটো এওঁলোকৰ নাই৷ গতিকে ‘গণতান্ত্ৰিক’ দেশৰ গণতান্ত্ৰিক চৰকাৰ চলোৱাৰ কামটো কৰে মূলতঃ নিৰ্বাচনত জয়ী হোৱা অগণতান্ত্ৰিক ৰাজনৈতিক দল আৰু অগণতান্ত্ৰিক প্ৰশাসনে৷ তেনেহ’লে এই গণতন্ত্ৰ  বৰ্তি থাকে কেনেকৈ? গণতন্ত্ৰ বৰগছজোপাৰ দৰে প্ৰচণ্ড ধুমুহায়ো লৰাব নোৱৰাকৈ গজগজীয়া হৈ দলৈ মাটিত পোত খাই নাথাকে, গণতন্ত্ৰ আলাসতে ওপঙি থাকে, ই একেবাৰে থুনুকা৷ সংবিধানখনৰ বিধিসমূহৰ মতে চলা-নচলাৰ ওপৰত গণতন্ত্ৰৰ আয়ুস নিৰ্ভৰ কৰে৷ চৰকাৰক সেয়েহে ক্ষমতা দিয়াৰ আগতে সংবিধানৰ মতে চলিব বুলি শপতবাক্য পাঠ কৰোৱা হয়৷ কিন্তু চৰকাৰখনে যদি শপত নাৰাখে? সংবিধানৰ বিধিকেই সলনি কৰিব বিচাৰে, তেতিয়া গণতন্ত্ৰ কোনে ৰক্ষা কৰিব? প্ৰশাসনে? ন্যায়ালয়ে? ৰাজ্যপালে? ৰাষ্ট˜পতিয়ে? ভাৰতৰ সৈন্যবাহিনীয়ে? 

বিধায়কজনে যদি উপায়ুক্তক কয় যে কেৱল মোক ভোট দিয়া মোৰ দলৰ মানুহখিনিৰ নামহে হিতাধিকাৰীৰ তালিকাত সোমাব লাগে, তেতিয়া উপায়ুক্তজনে বিধায়কক ক’ব যে তেনে কৰাটো সংবিধানবিৰুদ্ধ; উপায়ুক্তজনে যিহেতু ভোট বিচাৰি যাব নালাগে, গতিকে তেওঁৰ দৃষ্টিত সকলো দলৰ সমৰ্থক বা ভোট নিদিয়াজনো সমান৷ একেদৰে উপায়ুক্ত এজনে নীতি-নিয়ম নামানি ওভতগোৰে নাচিলে বিধায়কজনে তেওঁক সকীয়াই দিব যে ৰাইজৰ প্ৰতিনিধি হিচাপে উপায়ুক্তজনৰ তেনে আচৰণ তেওঁ সহ্য নকৰিব৷  গতিকে বিধায়ক আৰু উপায়ুক্তজনে ইজনে সিজনৰ ক্ষমতাৰ ভাৰসাম্য বজাই ৰাখিব৷ কিন্তু তেনেকুৱা হয়নে? যিটো দল শাসনত থাকে, প্ৰশাসন সেইটো দলৰ কৰ্মকৰ্তাৰ ৰূপ নলয় জানো? 

ইন্দিৰা গান্ধীৰ শাসন কালত হেনো ইন্দিৰা গান্ধীয়ে কেবিনেটত ল’ব লগা প্ৰতিটো সিদ্ধান্ত নিজে লৈছিল আৰু পাছত ‘বেক ডেট’ত কেবিনেট মন্ত্ৰীসকলৰ পৰা সেই সিদ্ধান্তত চহী কৰাই লৈছিল–সাংবিধানিক গণতন্ত্ৰৰ নীতি-নিয়ম ৰক্ষা কৰাৰ বাবে৷ প্ৰধানমন্ত্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোদী বা মুখ্যমন্ত্ৰী হিমন্ত বিশ্ব শৰ্মাই গৃহিত কৰিব বিচৰা এটা কেবিনেট সিদ্ধান্ত কেবিনেট মন্ত্ৰীসকলৰ তীব্ৰ বিৰোধিতাৰ বাবে মোদীয়ে বা শৰ্মাই গ্ৰহণ কৰিব  নোৱাৰিলে, এনেকুৱা হ’ব পাৰে বুলি কল্পনাও কৰিব পাৰিনে?