ৰজাৰ দ’ল, দেওলগা হাত, ৰাজদ্ৰোহ, বিদ্ৰোহ

কবি হীৰেন ভট্টাচাৰ্যৰ কবিতা–‘ৰজাৰ দ’ল ভাঙিব পায় নে নাপায় নাজানো, মোৰ হ’লে দেওলগা হাত৷’ কবিতাটোত স্পষ্ট হৈ আছে বিদ্ৰোহ৷ দৰকাৰ হ’লে ৰজাৰ বিৰুদ্ধেও থিয় হোৱাৰ আৰু ৰজাৰ নিয়ম অমান্য কৰাৰ সাহস৷ ৰজাৰ দ’ল ভাঙিব নোৱৰাৰ কিবা নিয়ম থাকিলেও থাকিব পাৰে, কিন্তু কবিয়ে নাজানে তেনে নিয়ম আছেনে নাই, কবিয়ে জানে তেওঁৰ আছে দুখন দেওলগা হাত, প্ৰয়োজনত যি দুখন হাতে ৰজাৰ দ’লো ভাঙিব পাৰে৷ ৰজাৰ দ’ল ভাঙিবলৈ কোনোবাই হাত তুলিলে সেইজনৰ কি দশা হ’ব তাক কোৱাৰ প্ৰয়োজন নাই৷ কিন্তু সেই অৱশ্যম্ভাৱী, অপৰিহাৰ্য পৰিণামৰ বিষয়ে জনাৰ পাছতো ৰজাৰ দ’ল ভাঙিম বুলি কোৱা সাহসী কণ্ঠৰ পৃথিৱীত কেতিয়াও অভাৱ হোৱা নাই৷ কাৰণ মানুহ বিদ্ৰোহী, মানুহ প্ৰেমিক৷ প্ৰেমৰ বাবে মানুহ বিদ্ৰোহী হয়, বিদ্ৰোহৰ বাবে প্ৰেমিক৷ কোনো ৰজাই নিয়ম প্ৰণয়ন কৰি, আইন বলৱৎ কৰি আজিলৈ বিদ্ৰোহ দমন কৰি ৰাখিব পৰা নাই, প্ৰেমৰ প্ৰকাশক ৰুদ্ধ কৰিব পৰা নাই৷

ভাৰতৰ উচ্ছতম ন্যায়ালয়ে চৰকাৰে পুনৰ বিবেচনা নকৰাপৰ্যন্ত ৰাষ্ট্ৰদ্ৰোহ আইনৰ প্ৰয়োগ বন্ধ কৰি নিৰ্দেশ জাৰি কৰিছে৷ ভাৰতীয় দণ্ডবিধি আইনৰ ১২৪[ক] ধাৰা মতে, বিধি অনুসৰি গঠন হোৱা চৰকাৰৰ বিৰুদ্ধে মাত মাতিলে, চৰকাৰৰ বিৰুদ্ধে বিদ্বেষ বিয়পাবলৈ চেষ্টা কৰিলে, সেয়া হ’ব ৰাজদ্ৰোহ বা ৰাষ্ট্ৰদ্ৰোহ– ‘ছেডিশ্বন’৷ আৰু তেনে ব্যক্তিৰ বিৰুদ্ধে শাস্তিমূলক ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা হ’ব৷ ভাৰতৰ দণ্ডবিধি আইন প্ৰণয়ন হৈছিল ১৮৬০ চনত৷ তেতিয়া ভাৰত আছিল ঔপনিৱেশিক ইংৰাজৰ শাসনৰ অধীনত৷ ইংৰাজৰ ৰজা আছিল ভাৰতৰ ৰজা আৰু তেওঁৰ প্ৰতিনিধিৰূপে ভাইচৰয়ে ভাৰত শাসন কৰিছিল৷ ব্ৰিটিছ শাসকৰ বিৰুদ্ধে মাত মাতিলে সেয়া আছিল ৰাজদ্ৰোহ-ৰাষ্ট্ৰদ্ৰোহ৷ গতিকে ৰজাৰ বিৰুদ্ধে কোনোবাই মাত মতাৰ সাহস কৰিলে, কোনোবাই ৰজাৰ দ’লত হাত দিয়াৰ সাহস কৰিলে তেওঁলোকক জে’লত ভৰাই থ’বলৈ বা ফাঁচিকাঠত ওলমাবলৈ ব্ৰিটিছে প্ৰণয়ন কৰা ভাৰতীয় দণ্ডবিধি আইনত ৰাজদ্ৰোহ-ৰাষ্ট্ৰদ্ৰোহৰ এই ধাৰা সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছিল৷ ঔপনিৱেশিক শাসকে নিজৰ শাসন কায়েম ৰাখিবলৈ, প্ৰজাক নিয়ন্ত্ৰণত ৰাখিবলৈ এনে আইন প্ৰণয়ন কৰাটো নৈতিক দৃষ্টিত ভাল নহ’লেও সেয়া তেনেই স্বাভাৱিক আছিল৷ ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলনক মষিমূৰ কৰিবলৈ এই ধাৰাৰ প্ৰয়োগ হৈছিল, মহাত্মা গান্ধীকে ধৰি আগশাৰীৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰামীসকল এই ধাৰাৰ অধীনত ৰাজদ্ৰোহৰ অভিযোগত অভিযুক্ত হৈছিল আৰু ঔপনিৱেশিক আদালতে দোষী সাব্যস্ত কৰি বহুতকে মৃত্যুদণ্ড দিছিল, বহুতকে কাৰাগাৰত বন্দী কৰিছিল৷ ইংৰাজ শাসকে ভাৰতীয় মানুহৰ স্বাধীনতাৰ আকাংক্ষাক ৰাজদ্ৰোহৰূপে গণ্য কৰিছিল আৰু আইন প্ৰণয়ন কৰি সেই আইন অনুসৰি তেনে ৰাজদ্ৰোহীক শাস্তি প্ৰদান কৰিছিল৷ 

স্বাধীনতাৰ পাছতো ভাৰতৰ দণ্ডবিধি আইন ১৮৬০ চনত ইংৰাজে প্ৰৱৰ্তন কৰা আইনৰ মতে পৰিচালিত হৈ আছে৷ গতিকে ১২৪[ক] ধাৰাও এতিয়াও বলৱৎ হৈ আছে৷ গতিকে ঔপনিৱেশিক শাসকে ৰাজদ্ৰোহৰ যি সংজ্ঞা প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল, সেই একেই সংজ্ঞা অন্ততঃ দণ্ডবিধি আইনৰ সন্দৰ্ভত এতিয়াও বাহাল আছে৷ কিন্তু স্বাধীনতাৰ পাছত ভাৰতত এখন নতুন সংবিধান প্ৰৱৰ্তন হৈছে৷ এই সংবিধানে ব্যক্তি আৰু নাগৰিকক কিছুমান মৌলিক অধিকাৰ দিছে৷ ইয়াৰে এটা হ’ল মত প্ৰকাশৰ অধিকাৰ৷ দেখদেখকৈ সংবিধানে দিয়া অধিকাৰ আৰু দণ্ডবিধি আইনৰ ৰাষ্ট˜দ্ৰোহৰ ধাৰ পৰস্পৰবিৰোধী৷ স্বাধীন ভাৰতৰ সংবিধান প্ৰৱৰ্তনৰ পাছত দণ্ডবিধি আইনৰ ১২৪[ক] ধাৰাৰ অস্তিত্ব থাকিব নালাগিছিল৷ সেই ধাৰা বাতিল হ’ব লাগিছিল৷ কিন্তু স্বাধীনতাৰ ৭৫ বছৰ পাছতো সেই ধাৰা অব্যাহত থাকিল৷ 

কাৰণ? কাৰণ লংকালৈ গ’লে সকলো ৰাৱণ হয়৷ ক্ষমতাত অধিষ্ঠিতসকলে এনে আইনৰ প্ৰয়োজনবোধ কৰে যি আইনৰ জৰিয়তে তেওঁলোকে বিৰোধীসকলৰ মুখ বন্ধ কৰিব পাৰে৷ স্বাধীন ভাৰতৰ প্ৰতিখন চৰকাৰে প্ৰয়োজনবোধ কৰাৰ বাবেই ৰাজদ্ৰোহৰ এই আইন ভাৰতৰ দণ্ডবিধি আইনৰ পৰা আজিলৈ খাৰিজ নহ’ল৷ কোনো ৰজাই, কোনো শাসকে, কোনো চৰকাৰে বিৰোধ সমালোচনা ভাল নাপায়৷ একমাত্ৰ সাংবিধানিক গণতান্ত্ৰিক চৰকাৰবোৰে ভাল নাপালেও বিৰোধ বা সমালোচনা সহ্য কৰিবলৈ, নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ মূৰে মূৰে নিৰ্বাচনত অৱতীৰ্ণ হ’বলৈ বাধ্য হয়৷ 

পূৰ্বৰ ইংৰাজৰ দৰে ঔপনিৱেশিক  শাসকে, মুছোলিনি, হিটলাৰৰ দৰে ফেচিষ্ট একনায়কত্ববাদীয়ে বা ষ্টালিন, মাও চে তুং, জি জিনপিঙৰ দৰে কমিউনিষ্ট একনায়কত্ববাদীয়ে, বা পুটিনৰ দৰে অলিগাৰ্ক-পুঁজিবাদী একনায়কত্ববাদীয়ে বিৰোধ বিদ্ৰোহ সহ্য নকৰে৷ তেওঁলোকৰ বিৰোধিতা কৰা মানেই ৰাজদ্ৰোহ-ৰাষ্ট্ৰদ্ৰোহ৷ এইসকল শাসকে জাতিৰ নামত, সৰ্বহাৰাৰ নামত নিজৰ শাসন অব্যাহত ৰাখিবলৈ নিৰ্বিচাৰ দমন, উৎপীড়ন, চলাইছিল৷ এতিয়াও চলাই আছে৷ তেনে শাসনত ৰজাৰ দ’লত হাত দিবলৈ সাহস কৰাসকলৰ বাবে কোনোধৰণৰ প্ৰতিৰক্ষা বা সুৰক্ষাৰ ব্যৱস্থা নাই৷ ইংৰাজ শাসনৰ বিৰুদ্ধে মতা আৰু স্বাধীনতা বিচৰাসকলৰ কোনো নিৰাপত্তা নাছিল৷

কিন্তু গণতন্ত্ৰত শাসকৰ বিৰুদ্ধে মাত মতাসকলৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰা হয়৷ গণতন্ত্ৰত শাসন ক্ষমতা অস্থায়ী৷ শাসক নিৰ্বাচনৰ সন্মুখীন হ’ব লাগে আৰু ৰাইজে নিৰ্বাচিত নকৰিলে ক্ষমতাৰ পৰা আঁতৰি যাব লাগে৷ ক্ষমতাত থকা সময়খিনিতো শাসকে ৰাইজৰ বিৰোধ-বিদ্ৰোহ সহ্য কৰিব লাগে৷ এখন চৰকাৰ ক্ষমতাত থকা অৱস্থান নাগৰিকে মুকলিকৈ সেইখন চৰকাৰক ক্ষমতাৰ পৰা অপসাৰণ কৰিব লাগে বুলি ৰাইজক আহ্বান জনাব পাৰে৷ একমাত্ৰ গণতন্ত্ৰত নাগৰিকে চৰকাৰৰ বিৰোধিতা কৰাৰ– ‘ৰাজদ্ৰোহ’  কৰাৰ অধিকাৰ লাভ কৰে আৰু ন্যায় ব্যৱস্থাটোৱে সেই অধিকাৰক সুৰক্ষিত ৰখাৰ ব্যৱস্থা কৰে৷ সেয়েহে ভাৰতৰ ৰাজদ্ৰোহৰ আইন এক গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাত অব্যাহত থকাৰ কোনো যুক্তি নাই৷ ভাৰতৰ সৰ্বোচ্ছ ন্যায়ালয়ে এই আইনৰ প্ৰয়োগ ৰদ কৰা ৰায়টোৱে পুনৰ প্ৰমাণ কৰিলে যে বহু দোষ-ত্ৰুটি থকাৰ পাছতো গণতন্ত্ৰ হ’ল মানুহে আজিলৈ গঢ়ি তোলা আটাইতকৈ উত্তম শাসন ব্যৱস্থা৷ ইয়াক আৰু অধিক নিখুঁত আৰু অধিক পৰিপূৰ্ণ কৰাৰ প্ৰয়োজন আছে৷ আশাৰ কথা গণতন্ত্ৰত তেনে কৰাৰ অৱকাশ আছে৷