মহাকাশ যুদ্ধৰ ক্ষমতা আছে ভাৰতৰ , কৰিব পাৰে উপগ্ৰহ ধ্বংস

'আমাৰ অসম’ৰ ডিজিটেল ডেস্কঃ পৃথিৱীৰ সীমা পাৰ হৈ মহাকাশ ক্ৰমাৎ পৰিণত হৈছে আধুনিক যুদ্ধৰ নতুন ৰণক্ষেত্ৰত। উপগ্ৰহ ধ্বংস, কক্ষপথ সলনি, যোগাযোগ ব্যৱস্থা ব্যাহত কৰা আৰু মহাকাশভিত্তিক সামৰিক ব্যৱস্থা নিয়ন্ত্ৰণৰ প্ৰতিযোগিতাই বিশ্বৰ শক্তিধৰ দেশসমূহৰ মাজত নতুন সামৰিক সমীকৰণৰ সৃষ্টি কৰিছে। শেহতীয়াকৈ আমেৰিকাই পৃথিৱীৰ কক্ষপথত ‘স্পেচ কণ্ট্ৰ’ল ৱেপনছ’ মোতায়েন কৰাৰ কথা ৰাজহুৱাভাৱে স্বীকাৰ কৰাৰ পাছত ‘ষ্টাৰ ৱাৰ্ছ’ৰ আশংকা পুনৰ চৰ্চালৈ আহিছে। মহাকাশ সামৰিক ক্ষেত্ৰ হিচাপে ব্যৱহাৰৰ ইতিহাস অৱশ্যে নতুন নহয়। আমেৰিকা, ৰাছিয়া, চীন আৰু ভাৰতকে ধৰি বহু দেশৰ উপগ্ৰহ ইতিমধ্যে নেভিগেশ্যন, যোগাযোগ, চোৰাংচোৱা তথ্য সংগ্ৰহ আৰু সামৰিক অভিযানৰ বাবে ব্যৱহৃত হৈ আহিছে। ভাৰতৰ ক্ষেত্ৰত ‘নাভিক’ ব্যৱস্থাই নেভিগেশ্যন সেৱা আগবঢ়োৱাৰ লগতে উপগ্ৰহসমূহ দেশৰ কৌশলগত যোগাযোগ আৰু নিৰাপত্তাৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ সম্পদ।

কিন্তু প্ৰতিযোগিতা এতিয়া কেৱল উপগ্ৰহ উৎক্ষেপণতে সীমাবদ্ধ হৈ থকা নাই। আন দেশৰ উপগ্ৰহক আঘাত কৰা বা কক্ষপথ সলনি কৰিব পৰা প্ৰযুক্তিও বিকশিত কৰা হৈছে। ২০২২ চনত চীনে ‘ছিজিয়ান-২১’ নামৰ উপগ্ৰহৰ জৰিয়তে এটা নিষ্ক্ৰিয় উপগ্ৰহক ৰবটিক বাহুৰ সহায়ত ধৰি তাৰ কক্ষপথ সলনি কৰাৰ ক্ষমতা প্ৰদৰ্শন কৰিছিল। এই প্ৰযুক্তি অসামৰিক উদ্দেশ্যতো ব্যৱহাৰযোগ্য হ’লেও সামৰিক ক্ষেত্ৰত ইয়াক আন উপগ্ৰহ নিয়ন্ত্ৰণ বা ব্যাহত কৰাৰ সম্ভাৱ্য সক্ষমতা হিচাপে দেখা হয়। ইফালে ২০২৪ চনত তদানীন্তন বাইডেন প্ৰশাসনে ৰাছিয়াই মহাকাশভিত্তিক পাৰমাণৱিক অস্ত্ৰ বিকশিত কৰাৰ চেষ্টা চলোৱাৰ দাবী কৰিছিল। সেই দাবী অনুসৰি, এনে অস্ত্ৰ দীৰ্ঘ সময় মহাকাশত অৱস্থান কৰি একেলগে একাধিক উপগ্ৰহ ধ্বংস কৰিব পাৰে। অৱশ্যে এই সন্দৰ্ভত ৰাজহুৱাভাৱে উপলব্ধ তথ্য সীমিত আৰু দাবীসমূহৰ সকলো কাৰিকৰী দিশ স্বাধীনভাৱে নিশ্চিত হোৱা নাই।

এ-ছেট অস্ত্ৰ কি?

উপগ্ৰহ ধ্বংস কৰিব পৰা অস্ত্ৰক সাধাৰণতে ‘এণ্টি-ছেটেলাইট’ বা এ-ছেট অস্ত্ৰ বুলি কোৱা হয়। ইয়াৰ আটাইতকৈ পোনপটীয়া ৰূপ হৈছে ভূমি, সাগৰ বা আকাশৰ পৰা উৎক্ষেপণ কৰা ক্ষেপণাস্ত্ৰ, যিয়ে কক্ষপথত থকা উপগ্ৰহক লক্ষ্য কৰি প্ৰচণ্ড গতিত সংঘৰ্ষ ঘটায়। এনে অস্ত্ৰৰ ক্ষেত্ৰত কেৱল শক্তিশালী ক্ষেপণাস্ত্ৰ থাকিলেই নহয়। লক্ষ্য উপগ্ৰহৰ অৱস্থান নিৰ্ভুলভাৱে নিৰ্ণয় কৰিবলৈ শক্তিশালী ৰাডাৰ আৰু অপ্টিকেল ছেন্সৰৰ প্ৰয়োজন হয়। তাৰ পাছত উপগ্ৰহটোৰ কক্ষপথ, গতি আৰু পৰৱৰ্তী অৱস্থান গণনা কৰি অতি কম সময়ৰ ভিতৰতে ক্ষেপণাস্ত্ৰক সঠিক স্থানলৈ লৈ যাব লাগে। অৰ্থাৎ এ-ছেট ব্যৱস্থা হৈছে ৰাডাৰ, ছেন্সৰ, কক্ষপথ গণনা আৰু অতি নিখুঁত নিৰ্দেশনা প্ৰযুক্তিৰ এক জটিল সমন্বয়।

ভাৰতৰ হাতত আছে এ-ছেট সক্ষমতা

এই ক্ষেত্ৰত ভাৰতে ইতিমধ্যে নিজৰ সক্ষমতা বিশ্বৰ সন্মুখত প্ৰদৰ্শন কৰিছে। ২০১৯ চনৰ ২৭ মাৰ্চত ‘মিছন শক্তি’ৰ অধীনত ডিআৰডিঅ’ই ওড়িশাৰ এ পি জে আব্দুল কালাম দ্বীপৰ পৰা ‘পৃথ্বী ডিফেন্স ভেহিকেল মাৰ্ক-২’ ইণ্টাৰচেপ্টৰ উৎক্ষেপণ কৰিছিল। লক্ষ্য আছিল নিম্ন পৃথিৱী কক্ষপথত থকা ‘মাইক্ৰ’ছেট-আৰ’ উপগ্ৰহ। এই পৰীক্ষাত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল ‘হিট-টু-কিল’ পদ্ধতি। অৰ্থাৎ ক্ষেপণাস্ত্ৰটোৱে বিস্ফোৰক ব্যৱহাৰ কৰি উপগ্ৰহটো ধ্বংস কৰা নাছিল; বৰং অতি উচ্চ গতিত উপগ্ৰহটোৰ সৈতে প্ৰত্যক্ষ সংঘৰ্ষ ঘটাই ধ্বংস কৰিছিল। এই পৰীক্ষাৰ জৰিয়তে ভাৰতে কক্ষপথত থকা দ্ৰুতগতিত চলি থকা এটা লক্ষ্য চিনাক্ত, অনুসৰণ আৰু নিৰ্ভুলভাৱে আঘাত কৰিব পৰা সামৰিক সক্ষমতা প্ৰমাণ কৰে। ২০১৯ চনৰ সফলতাৰ পাছত ভাৰতে পুনৰ এনে ধ্বংসাত্মক এ-ছেট পৰীক্ষা কৰা নাই। ইয়াৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ হৈছে মহাকাশত সৃষ্টি হোৱা ধ্বংসাৱশেষ বা ‘স্পেচ ডেব্ৰিছ’। এটা উপগ্ৰহ ধ্বংস হ’লে অসংখ্য ধাতৱ টুকুৰা কক্ষপথত ছিটিকি পৰে আৰু সেইবোৰে আন উপগ্ৰহৰ বাবেও বিপদ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।

কিন্তু ২০১৯ৰ সক্ষমতা মানেই পূৰ্ণাংগ মহাকাশযুদ্ধৰ প্ৰস্তুতি নহয়

ভাৰতে উপগ্ৰহ ধ্বংস কৰিব পাৰে বুলি প্ৰমাণ কৰিলেও ইয়াৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে ভাৰতৰ হাতত কক্ষপথত মোতায়েন কৰা পূৰ্ণাংগ মহাকাশভিত্তিক অস্ত্ৰব্যৱস্থা আছে। ৰাজহুৱাভাৱে উপলব্ধ তথ্য অনুসৰি, ভাৰতে বৰ্তমান মহাকাশভিত্তিক অস্ত্ৰ বিকশিত বা মোতায়েন কৰি থকাৰ কথা প্ৰকাশ কৰা হোৱা নাই। সেয়ে ২০১৯ৰ এ-ছেট পৰীক্ষাক এটা নিৰ্দিষ্ট সামৰিক সক্ষমতাৰ প্ৰমাণ হিচাপে দেখা যায়; ইয়াক কক্ষপথত স্থায়ী অস্ত্ৰব্যৱস্থা হিচাপে গণ্য কৰিব নোৱাৰি। ইয়াতেই নতুন মহাকাশ প্ৰতিযোগিতাৰ মূল প্ৰশ্নটো আহি পৰিছে। ভৱিষ্যতৰ সংঘাতত কেৱল মাটিৰ সামৰিক ঘাটি বা যুদ্ধবিমান লক্ষ্য হ’ব নোৱাৰে—যোগাযোগ, নেভিগেশ্যন, চোৰাংচোৱা আৰু ক্ষেপণাস্ত্ৰ-সতৰ্কীকৰণৰ বাবে ব্যৱহৃত উপগ্ৰহসমূহো কৌশলগত লক্ষ্যত পৰিণত হ’ব পাৰে। ফলত মহাকাশত কোনো দেশৰ উপগ্ৰহ ব্যৱস্থা অচল কৰি পেলাব পাৰিলে মাটিৰ যুদ্ধতো তাৰ প্ৰভাৱ পৰাৰ সম্ভাৱনা থাকে। 

আমেৰিকাৰ শেহতীয়া স্বীকাৰোক্তিয়ে এই প্ৰতিযোগিতাক আৰু অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ কৰি তুলিছে। মহাকাশত অস্ত্ৰ মোতায়েনৰ বিষয়ে তথ্য এতিয়াও সীমিত যদিও, ৰাছিয়া আৰু চীনে মহাকাশৰ অস্ত্ৰায়ন বন্ধ কৰাৰ আহ্বান জনোৱা বুলি প্ৰতিবেদনত উল্লেখ কৰা হৈছে। এনে পৰিস্থিতিত উপগ্ৰহৰ সুৰক্ষা, মহাকাশৰ সামৰিকীকৰণ আৰু সম্ভাৱ্য অস্ত্ৰ প্ৰতিযোগিতা আগন্তুক দিনত বিশ্ব নিৰাপত্তাৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয় হৈ উঠিব পাৰে।সেয়েহে ‘ষ্টাৰ ৱাৰ্ছ’ এতিয়াও কল্পবিজ্ঞানৰ বিষয় নহয়। ২০১৯ত ভাৰতে এটা উপগ্ৰহ ধ্বংস কৰিব পৰা ক্ষমতা দেখুৱাইছিল; এতিয়া বিশ্বশক্তিসমূহে মহাকাশত থকা সামৰিক সম্পদক কেনেদৰে সুৰক্ষিত ৰাখিব আৰু আন দেশৰ মহাকাশ সক্ষমতাৰ মোকাবিলা কৰিব—সেই প্ৰশ্নটোৱেই নতুন কৌশলগত সমীকৰণৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈ পৰিছে।